આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૩૧ / ૪૭
કોઈ તમારી સામે મોટો આક્ષેપ મૂકે તે પહેલાં જ તમે પોતે એ નબળાઈ જાહેર કરી દો, તેને ડંખ કાઢી લેવાની વ્યૂહરચના કહેવાય. અંગ્રેજીમાં તેને 'પુલિંગ ધ સ્ટિંગ' કહે છે. આ શબ્દ કયા લેખકે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી.
મનનો ભાર ચામડી પર કાણા પાડે છે. આ કોઈ કવિતા નથી, સીધું વિજ્ઞાન છે. ઓહાયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો જેનિસ કિકોલ્ટ-ગ્લેઝર અને રોનાલ્ડ ગ્લેઝરે ૧૯૯૫માં એક અનોખો પ્રયોગ કર્યો હતો.
કશુંક ખરીદવાનો વિચાર કરવો અને ખરેખર ખરીદીને વાપરવું, આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. આ શબ્દપ્રયોગ બિઝનેસ અને વર્તનશાસ્ત્રના સાહિત્યમાંથી આવે છે. તેનો ચોક્કસ સર્જક કોણ છે તે જાણીતું નથી. પણ આ ભ્રમ બહુ જૂનો અને ઘાતક છે.
તમે આંખ સામે જાંબલી કાચ ધરી દો તો આખી દુનિયા જાંબલી જ દેખાય. ઘાસ લીલું ન લાગે, આકાશ વાદળી ન રહે. ઓપ્ટિક્સમાં શૂટિંગ કરનારા કે અમુક દૃષ્ટિદોષ ધરાવતા લોકો ખાસ રંગના કોન્ટ્રાસ્ટ વધારવા આવા રંગીન ચશ્મા વાપરે છે.
સુખ ક્યારેય સીધું પકડાતું નથી. તમે સવારના પહોરમાં નક્કી કરો કે આજે મારે ફક્ત ખુશ જ રહેવું છે, એટલે બપોર સુધીમાં તમે હતાશ થઈ જવાના.
તમે કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી જેવી અપેક્ષા રાખો છો, તે ધીમે ધીમે બરાબર તેવી જ બની જાય છે. કોઈને સતત કહો કે એ હોશિયાર છે, તો એનું મગજ ચમત્કાર કરવા માંડશે. કોઈને સવાર-સાંજ સંભળાવો કે એ નકામો છે, તો એ ખરેખર કચરો સાબિત થઈને રહેશે.
મોટા ભાગની ઓફિસોમાં લોકો આખો દિવસ વ્યસ્ત રહે છે, પણ કોઈને ખબર નથી હોતી કે તેઓ શું કામ કરી રહ્યા છે. ઈમેઈલનો જવાબ આપવો, મીટિંગમાં બેસવું અને એક્સેલ શીટ ભરવી—આ બધું કામ જેવું લાગે છે, પણ પરિણામ શૂન્ય નીકળે છે.
જીત બે પ્રકારની હોય છે. એક જીત તમને સમૃદ્ધ બનાવે છે અને બીજી જીત તમને ભિખારી કરી મૂકે છે. એવી જીત, જે મેળવવા પાછળ એટલું બધું ગુમાવવું પડે કે અંતે હાર અને જીત વચ્ચે કોઈ તફાવત ન બચે. આ ખ્યાલને ઇતિહાસમાં પિરિક વિક્ટરી કહે છે.
આંખ જે જુએ છે તે બધું મગજને તરત સમજાય જ એવું જરૂરી નથી. કેટલીક છબીઓ એટલી ઝડપથી સામેથી પસાર થઈ જાય છે કે સભાન મન એની નોંધ પણ નથી લેતું. પણ અચેતન મન એને ચૂપચાપ પકડી લે છે.
કોઈપણ કંપની કે મિલકતની ખરી કિંમત કેટલી? શેરબજાર કહે તે, કે તેને ફરીથી ઊભી કરવાનો વાસ્તવિક ખર્ચ થાય તે? આ સવાલનો ઉત્તર એટલે 'ક્યૂ રેશિયો' અથવા 'ટોબિન્સ ક્યૂ'. ગણિત એકદમ સીધું છે.
કોણ શું કરી શકે છે તે જાણવું અને કોણ માત્ર હોદ્દો ભોગવે છે તે પારખવું, આ બે વચ્ચે આખો કારભાર ઊભો છે. યોગ્યતા નકશો એટલે એક એવું સાદું કોષ્ટક જ્યાં એક તરફ કામદારોનાં નામ હોય અને બીજી તરફ પ્રોજેક્ટ માટે જરૂરી કૌશલ્યોની યાદી હોય.
ઉદ્યોગમાં એક જૂનો નિયમ છે: જો તમે સુધારો માપી ન શકો, તો તે સુધારો નથી. મોટા કારખાનાઓમાં માત્ર માલ બનાવવો પૂરતો નથી હોતો. ઉત્પાદનમાં ખામી શૂન્યની નજીક પહોંચાડવા માટે એક ચોક્કસ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવે છે. તેને ક્વોલિટી ટાર્ગેટ કહે છે.
જે માપી શકાય છે તે જ સાચું છે, એવી માન્યતા એક રોગ છે. માણસ આંકડા જોઈને અંજાઈ જાય છે. જે બાબતને ટેબલ કે ચાર્ટમાં ઢાળી ન શકાય, તેને આપણું ભેજું મહત્વહીન ગણી લે છે. આ માનસિક ખામીને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં ક્વોન્ટિફિકેશન બાયસ કહે છે.
ડેટાના પહાડ નીચે દબાઈ જવું એ આજના જમાનાનો નવો રોગ છે. લોકો માને છે કે સ્પ્રેડશીટમાં હજારો આંકડા ભરી દો એટલે સાચો નિર્ણય આપોઆપ બહાર આવી જશે. આ ભ્રમ છે. ખરી જરૂર આંકડાઓની પાછળ રહેલું સત્ય પકડવાની હોય છે. તેને સંખ્યાત્મક કોઠાસૂઝ કહે છે.
આંકડા ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતા, એવું માનવું એ ભોળપણ છે. સંખ્યાત્મક વિરોધાભાસ એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં તમે માત્ર આંકડાકીય માપદંડોને સાચા માનીને નિર્ણય લો છો, પણ વાસ્તવિક પરિણામ સાવ ઊલટું અને અપેક્ષાથી વિપરીત આવે છે.
આપણું મગજ ન્યુટનના ભૌતિકશાસ્ત્રની જેમ વિચારવા ટેવાયેલું છે. ક્યાં તો વસ્તુ કાળી હોય અથવા ધોળી. હા અથવા ના. સાચું અથવા ખોટું. આપણે આ બાઈનરી ખાનાઓમાં આખી દુનિયા ગોઠવી દેવા માગીએ છીએ. ક્વોન્ટમ થિન્કિંગ આ જડ વિચારસરણીને લાત મારીને તોડી નાખે છે.
માણસના મગજમાં નિર્ણયો અગાઉથી તૈયાર પડેલા તૈયાર માલ જેવા નથી હોતા. જ્યારે પસંદગી કરવાની ક્ષણ આવે છે, ત્યારે મગજ પોતાની જાતને પ્રશ્નો પૂછે છે. આ પ્રક્રિયાને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ક્વેરી થિયરી' કહે છે.
નવો પડકાર આવે એટલે આપણે સીધા જવાબો શોધવા દોડીએ છીએ. કોઈ પણ મીટિંગમાં બેસો, લોકો પોતપોતાના તુક્કાઓ ફેંકવા માંડશે. આ જૂની બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ પદ્ધતિ છે, જે મોટા ભાગે નકામી સાબિત થાય છે. પ્રશ્નમંથન આખી રમત ઉલટાવી નાખે છે.
કોઈપણ લાઈનમાં ઊભા રહેવું એ માણસના ધીરજની સૌથી નિર્દય કસોટી છે. પણ લાઈન માત્ર માણસોની નથી હોતી; તે ઈમેલની હોય છે, સર્વર પર આવતી રિક્વેસ્ટની હોય છે કે ફેક્ટરીમાં અટકેલા માલની હોય છે.
કોઈ પણ નવું કામ શરૂ કરો ત્યારે પહેલા દિવસે અદભુત ઉત્સાહ હોય છે. હાથ ઝડપથી ચાલે છે, મગજ દોડે છે અને ગાડી પૂરપાટ ભાગે છે. પછી અચાનક વચગાળામાં બ્રેક વાગે છે. દિવસો સુધી કશું હલતું નથી, ઉત્સાહ મરી પરવારે છે અને માણસ થાકીને બેસી પડે છે.
જગતમાં અન્યાય ચાલતો હોય અને તમે આંખો મીંચીને કહો કે બધું ઈશ્વરની મરજીથી થાય છે, એનું નામ ક્વાઈટિઝમ. આ કોઈ સાચી સાધના નથી, માત્ર પલાયનવાદ છે. સત્તરમી સદીમાં કેથોલિક ચર્ચના રહસ્યવાદી વિચારક મિગેલ ડી મોલિનોસે આ વિચારને ધાર્મિક રૂપ આપેલું.
તમારા સ્માર્ટફોન કે લેપટોપના કીબોર્ડ પર નજર નાખો. ઉપરની પહેલી લાઇન Q-W-E-R-T-Y થી શરૂ થાય છે. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક રીતે શ્રેષ્ઠ ગોઠવણ નથી. ઊલટાનું, તે ટાઇપિંગ ધીમું કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી.
મોટા ભાગના લોકો સાંભળતા નથી, માત્ર સામેવાળાના અટકવાની રાહ જુએ છે. મગજમાં પહેલેથી જ જવાબ તૈયાર હોય છે. કોઈ દુઃખ રજૂ કરે ત્યારે આપણે તરત મફતની સલાહ આપવા બેસી જઈએ છીએ. આ સાંભળવું નથી, અહંકારનું પ્રદર્શન છે.
આપણી નિષ્ફળતા માટે હંમેશાં કોઈ બીજો જવાબદાર હોય છે. વરસાદ પડ્યો એટલે ટ્રાફિક નડ્યો, સરકારે નિયમો બદલ્યા એટલે વેપાર તૂટ્યો, બોસ પક્ષપાતી હતો એટલે પ્રમોશન અટક્યું. આ ફરિયાદો સાંભળવામાં સાચી લાગે છે, પણ માનસિક રીતે તમને પાંગળા બનાવે છે.
માણસ શાંત બેઠો હોય અને અચાનક વિફરી ઊઠે ત્યારે તેના મગજમાં કોઈ દાર્શનિક વિચાર ચાલતો નથી હોતો. ખોપરીની અંદર ઊંડે એક પ્રાચીન સ્વિચ દબાઈ જાય છે.
મગજમાં સભ્યતાનું આવરણ બહુ પાતળું છે. ખોપરીની અંદર એક પુરાતન તાર જોડાયેલો છે, જેને ન્યુરોબાયોલોજીસ્ટ આર. ડગ્લાસ ફીલ્ડ્સે 'રેજ સર્કિટ' અથવા ક્રોધનો માર્ગ કહ્યો છે.
મનમાં અચાનક ક્રોધ કે હતાશાનો ઉભરો આવે ત્યારે માણસ બે જ ભૂલો કરે છે. કાં તો તે લાગણી સામે લડવા બેસી જાય છે, અથવા તેના વહેણમાં તણાઈને કોઈ ગાંડો નિર્ણય લઈ બેસે છે. આ બંને અંતિમોમાંથી બચવા માટે મનોવિજ્ઞાનમાં એક સરળ રસ્તો છે: રેઈન પદ્ધતિ.
કોઈ માણસને એક જ શ્વાસે બે પરસ્પર વિરોધી ગુણો આપી દો. કહો કે તમે અંદરથી ખૂબ શાંત છો, પણ ક્યારેક ગુસ્સો ભભૂકી ઊઠે છે. સામેવાળો ગદગદ થઈ જશે. એને લાગશે કે તમે એનો આત્મા વાંચી લીધો. આ માનસિક ચાલબાજીને કોલ્ડ રીડિંગની ભાષામાં 'રેઈનબો રુઝ' કહે છે.
કોઈપણ સંબંધમાં ગરબડ ત્યારે થાય છે જ્યારે ગાડી પાટા પરથી ઊતરી જાય. મનોવૈજ્ઞાનિક જોન વેન એપે સંબંધોની ગતિ માપવા માટે એક સીધું ગણિત આપ્યું, જેને 'રેમ મોડેલ' કહે છે.
માણસ વિચારશીલ પ્રાણી છે એ સૌથી મોટો ભ્રમ છે. આપણે તર્કથી નિર્ણય લઈએ છીએ એવું માનવું એ અહંકાર સિવાય કંઈ નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટા ભાગના નિર્ણયો આવેગ, ભય અને અહંકારથી લેવાય છે.
કોઈ સર્જકની સૌથી મોટી સફળતા ક્યારે મળશે? યુવાનીમાં કે વૃદ્ધાવસ્થામાં? આલ્બર્ટ-લાસ્લો બારાબાસીએ પોતાના પુસ્તક 'ધ ફોર્મ્યુલા'માં આ કોયડો ઉકેલ્યો છે. તેમણે હજારો વૈજ્ઞાનિકો અને કલાકારોની કારકિર્દીનો ડેટા તપાસ્યો.
સત્તા હાથમાંથી સરકી જાય ત્યારે મોટા ભાગના માણસો સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. તેઓ ફરિયાદ કરે છે, બીજાને દોષ આપે છે અથવા ખૂણામાં બેસીને રડે છે. આ નબળાઈ છે.
મિકેનિકલ રેચેટ એક એવો દાંતાદાર ચક્ર હોય છે જે માત્ર આગળ જ ફરે છે. પાછળ ફરવા જાય ત્યાં જ એક ખીલી તેને રોકી દે છે.
કોઈપણ માણસ કે પેઢી પર ભરોસો કરવો કે નહીં, એ નિર્ણય લેવાની બે રીતો છે. પહેલી રીત જૂની છે: આંખોમાં આંખ પરોવીને પારખવું, વડીલોની શાખ પૂછવી અને દિલની વાત માનવી.
જ્યારે દરેક માણસ પોતાનો વ્યક્તિગત ફાયદો જોઈને એકદમ સાચો અને તાર્કિક નિર્ણય લે, ત્યારે આખી વ્યવસ્થા ભડકે બળે છે. આ અર્થશાસ્ત્ર અને વર્તણૂકનું જૂનું સત્ય છે. વ્યક્તિગત સ્તરે તમે બિલકુલ બુદ્ધિશાળી છો.
સારો વિચાર કોણે રજૂ કર્યો, એનાથી વિચારની કિંમત નક્કી થવી ન જોઈએ. પણ માણસનું મગજ આવું સીધું ચાલતું નથી. સામેવાળો માણસ જો તમારો હરીફ કે શત્રુ હોય, તો એની ઉત્તમ દરખાસ્ત પણ તમને શંકાસ્પદ લાગે છે. એ કહે એટલે આપણે નકારવાનું.
મેનેજમેન્ટના પંડિતો હંમેશાં લાંબા ગાળાના આયોજનના ગુણગાન ગાય છે. ભવિષ્યની યોજનાઓ બનાવો, લક્ષ્યો નક્કી કરો. પણ વાસ્તવિકતા જુદી છે. કંપની હોય કે જિંદગી, મોટા ભાગનો સમય અનપેક્ષિત સંકટો સામે માત્ર દોડાદોડી કરવામાં જ વીતી જાય છે.
કોઈ લખાણ કેટલું સહેલું છે તે માપવા માટેનું આ ગણિત છે. ભાષા માત્ર લાગણી નથી, માળખું પણ છે. વાક્ય કેટલું લાંબું છે અને તેમાં વપરાયેલા શબ્દો કેટલા અટપટા છે, તેના આધારે આ આંક નક્કી થાય છે.
જે લખ્યું નથી તે વાંચી લેવાની ટેવ માણસની જૂની બીમારી છે. અંગ્રેજીમાં જેને 'રીડિંગ-ઇન' કહે છે તેનો સાદો અર્થ થાય છે: મૂળ વાતમાં પોતાનો અર્થ ઉમેરી દેવો. આ શબ્દ કોઈ એક ખાસ મનોવૈજ્ઞાનિકે કયા પુસ્તકમાં પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી.
માણસને કારણ વગરનો હુકમ ગમતો નથી. તમે કોઈને સીધું કહો કે આટલું કરો, તો તે ખચકાશે. પણ જો વાક્યમાં એક નાનકડું 'કારણ કે' ઉમેરી દો, તો સામેવાળો વિરોધ કર્યા વિના માની જશે. ભલે પછી એ કારણ સાવ પોકળ કે અર્થહીન હોય.
માનવ મગજ એક આળસુ સંસ્થા છે. તે આખા ઈતિહાસની ફાઈલો ખોલીને બેસવા તૈયાર નથી. જે ઘટના હમણાં તાજી બની છે, તેને તે ભવિષ્યનું કાયમી સત્ય માની લે છે. આ માનસિક શોર્ટકટને તાજી ઘટનાનો પૂર્વગ્રહ કહે છે.
માનવ મગજ આળસુ છે અને સ્માર્ટ પણ છે. જ્યારે બે વિકલ્પોમાંથી એક પસંદ કરવાનો હોય અને માહિતી ઓછી હોય, ત્યારે આપણું મગજ એક પ્રાથમિક નિયમ વાપરે છે: જે નામ આપણે અગાઉ ક્યાંક સાંભળ્યું છે, તે મોટું, સારું કે સાચું હોવું જોઈએ.
જ્યારે માણસને આરામની સૌથી વધુ જરૂર હોય છે, ત્યારે જ તે આરામ કરી શકતો નથી. આ મનોવિજ્ઞાનનો એક ક્રૂર નિયમ છે. થાકેલું મગજ પોતે જ પોતાના રિચાર્જ થવાના રસ્તા બંધ કરી દે છે.
કોઈ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે તેની અંદર જ તેના જેવી નાની સમસ્યા ઊભી કરવી એટલે રિકર્ઝન. ગણિત અને કમ્પ્યુટર સાયન્સનો આ પાયાનો નિયમ છે. એક મોટો કોયડો સીધો નથી ઉકલતો. તમે એને તોડીને એના જેવો જ એક સહેલો, નાનો ટુકડો બનાવો છો.
તમે રસ્તા પર નીકળો અને મનમાં નક્કી કરો કે આજે ફક્ત લાલ રંગના ટ્રક જ જોવા છે. આખો દિવસ તમને લાલ ટ્રક જ દેખાશે. સાંજે કોઈ પૂછશે કે પીળા ટ્રક કેટલા જોયા? તમારો જવાબ હશે: શૂન્ય. પીળા ટ્રક રસ્તા પર નહોતા એવું નહોતું.
કોઈ પણ યુદ્ધ કે વાટાઘાટમાં સામેવાળાને ખૂણામાં ધકેલીને ઘેરી લેવો એ જીતવાની સૌથી ખતરનાક ભૂલ છે. જ્યારે માણસ પાસે બચવાનો કોઈ રસ્તો ન રહે, ત્યારે તે મરણિયા બનીને પ્રહાર કરે છે.
મૂળ મુદ્દો ગળે આવી જાય ત્યારે વાતનો વિષય જ બદલી નાખવાની ચાલબાજી એટલે આ તર્કદોષ. અંગ્રેજીમાં તેને 'રેડ હેરિંગ' કહે છે.
કોઈ સ્પર્ધામાં ઉતરતા પહેલા જાણીજોઈને એક આખું વર્ષ પાછળ હટી જવું. પોતાની ઉંમર કે ક્ષમતાનો ફાયદો મેળવવા માટે પ્રવેશ મોડો કરવો. અમેરિકન કૉલેજ ફૂટબોલમાં આ શબ્દ જન્મ્યો.
જૂના મકાનની દીવાલો પર માત્ર ચૂનો લગાવવાથી મકાન નવું બનતું નથી. તિરાડો ઢંકાઈ જાય છે, પણ પાયો એ જ સડેલો રહે છે. મોટાભાગની સંસ્થાઓ સુધારાના નામે આવો ચૂનો જ લગાવતી હોય છે.
દુશ્મન કે હરીફ પોતાની મરજીથી નિર્ણય લઈ રહ્યો છે એવો તેને વહેમ રહે, પણ એ નિર્ણય વાસ્તવમાં તમે જ તેના મગજમાં રોપ્યો હોય—આને ‘રિફ્લેક્ટિવ કંટ્રોલ’ કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય છેતરપિંડી નથી.