વાંચન સુગમતા આંક

કોઈ લખાણ કેટલું સહેલું છે તે માપવા માટેનું આ ગણિત છે. ભાષા માત્ર લાગણી નથી, માળખું પણ છે. વાક્ય કેટલું લાંબું છે અને તેમાં વપરાયેલા શબ્દો કેટલા અટપટા છે, તેના આધારે આ આંક નક્કી થાય છે. વીસમી સદીના મધ્યમાં રુડોલ્ફ ફ્લેશ અને રોબર્ટ ગનિંગ જેવા સંશોધકોએ આવા સૂત્રો આપ્યા હતા. નિયમ સીધો છે: વાક્ય જેટલું ટૂંકું અને શબ્દો જેટલા જાણીતા, સામાન્ય માણસ માટે વાંચન એટલું જ સુગમ. જો કોઈ લખાણ સમજવા માટે યુનિવર્સિટીની ડિગ્રી જોઈતી હોય, તો એ ભાષા નહીં પણ ગોટાળો છે.

આ વિચાર બહુ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે દુનિયાના મોટા ભાગના વકીલો, અમલદારો અને પંડિતો અઘરું લખવામાં પોતાની શાન સમજે છે. તેઓ સરળ વાતને જાણીજોઈને ગૂંચવે છે જેથી તેમની સત્તા કાયમ રહે. વિમાની પોલિસી હોય કે દવાના કાગળિયાં, કંપનીઓ જાણીજોઈને અઘરી પરિભાષા વાપરે છે. પરિણામે સામાન્ય માણસ વાંચ્યા વગર સહી કરી દે છે. સુગમતા આંક બતાવે છે કે ખરી બુદ્ધિમત્તા વાત છુપાવવામાં નહીં, પણ તેને સ્પષ્ટ રીતે સામેવાળાના મગજમાં ઉતારવામાં છે.

આપણા દેશના રેલવે સ્ટેશનો અને ટ્રાફિકના નિયમો જુઓ. અમદાવાદ કે મુંબઈના સ્ટેશન પર જાવ ત્યારે સૂચના પાટિયાં પર નજર નાખો. ત્યાં લખ્યું હશે: 'અત્રે કચરો ફેંકવો એ દંડનીય અપરાધ છે અને પુનરાવર્તનના કિસ્સામાં કાયદેસરની કાર્યવાહી હાથ ધરાશે.' આ વાંચીને પ્લેટફોર્મ પર દોડતો શ્રમિક કે મુસાફર અટકી જશે. તેને બદલે સીધું લખો: 'કચરો ફેંકશો તો ૫૦૦ રૂપિયા દંડ થશે.' વાત પતી ગઈ. પહેલું વાક્ય વાંચવાનો આંક ઊંચો છે પણ સમજ શૂન્ય છે, જ્યારે બીજું વાક્ય તરત જ મગજમાં ઘૂસી જાય છે.

શહેરોમાં અકસ્માત ઘટાડવા હોય કે સરકારી યોજનાઓ છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચાડવી હોય, ભાષાનો આડંબર ઉતારવો પડે. જે લખાણ વાંચવા માટે વાચકે બે વાર વિચારવું પડે, એ લખાણ વ્યવહારમાં નકામું છે.

જે વાત સીધી રીતે ન કહી શકાય, તે કાં તો જૂઠ છે અથવા અહંકાર.