The Animal Called Man · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૬ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૩ / ૭
સત્તા કોઈ ભેટ નથી જે તમને સદાચારના બદલામાં મળે. ઓફિસમાં કે સમાજમાં જેને ખરેખર નિર્ણયો લેવાની તાકાત જોઈએ છે, તેણે ભ્રમણાઓ છોડવી પડે છે. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જેફરી ફેફરે આ વિષયનું ઊંડું વિશ્લેષણ કર્યું છે.
જીવનમાં સફળ થવા માટે કોઈ એક જ રાજમાર્ગ હોતો નથી. આપણો સમાજ માને છે કે દરેક માણસે એક જ ક્રમમાં, એક જ ઝડપે અને એક જ ઢાંચામાં આગળ વધવું જોઈએ. આ ધારણા સાવ ખોટી છે. દરેક વ્યક્તિની ક્ષમતા, ઝડપ અને શીખવાની રીત સાવ જુદી હોય છે.
મગજ આળસુ છે. એ હંમેશા શોર્ટકટ શોધે છે. જ્યારે કોઈ ઘટના રોજેરોજ એક જ ઢાંચામાં બને, ત્યારે મગજ ઓટોપાયલટ મોડ પર ચાલ્યું જાય છે. તમે સામેવાળાને શું કહેવાના છો અને એ શું જવાબ આપશે, એ આખી પટકથા મનમાં પહેલેથી તૈયાર હોય છે.
મગજ આળસુ છે. એને દરેક વખતે નવેસરથી વિચારવું પોસાતું નથી. સામે કોઈ પરિસ્થિતિ આવે એટલે મગજ જૂના અનુભવોની ફાઈલો ફંગોળે છે. જૂનો ઢાંચો મળ્યો નથી કે તરત જ નિર્ણયનો શોર્ટકટ લઈ લીધો. આ માનસિક કાપલીને પેટર્ન શોર્ટકટ કહેવાય.
કુદરતમાં એક જ જગ્યાએ બે સરખી ચીજો એકસાથે ક્યારેય સમાઈ શકતી નથી. ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સનો આ પાયાનો નિયમ છે. ૧૯૨૫માં ઓસ્ટ્રિયન ભૌતિકશાસ્ત્રી વુલ્ફગેંગ પાઉલીએ આ વાત સિદ્ધ કરી.
કોઈ અણગમતી વાત સાંભળતાં જ ઉકળી ઊઠવું એ આપણી જૂની જૈવિક બીમારી છે. આપણું મગજ વિચારવાનું બંધ કરીને સીધું હુમલો કરવાનું પસંદ કરે છે. મુશ્કેલ સંબંધો અને ગૂંચવાયેલી સામાજિક પરિસ્થિતિઓમાં આ ઉતાવળ જ સંબંધોનો કચ્ચરઘાણ વાળી નાખે છે.
કંપનીમાં કોને કેટલો પગાર મળે છે, તે વાત ગુપ્ત રાખવી એ જૂની કોર્પોરેટ પરંપરા છે. ઓફિસમાં સાથે બેસીને એકસરખું કામ કરતા બે માણસોને ખબર નથી હોતી કે મહિનાના અંતે કોના ખાતામાં કેટલા રૂપિયા જમા થાય છે.
કોઈએ તમારી મદદ કરી. તમે આભાર માન્યો અને હિસાબ ચૂકતે કર્યો. આ સાદો વહેવાર છે. પણ સાચી સામાજિક મૂડી આ રીતે નથી બનતી. જ્યારે કોઈ અજાણ્યો માણસ તમારા પર ઉપકાર કરે અને બદલામાં કશું ન માંગે, ત્યારે મનમાં એક નવું ઋણ જન્મે છે.
કોઈ માણસને માઈક આપી દો એટલે એ બંધ થવાનું ભૂલી જાય છે. મીટિંગો અનંત ચાલે છે અને લોકો સુઈ જાય છે. આ રોગનો સચોટ ઈલાજ છે પેચકુચા. જાપાનીઝ ભાષામાં આ શબ્દનો સાદો અર્થ થાય છે ગપશપ.
કોઈ માણસ કેવો છે તે જોવાની મહેનત કરવાને બદલે તે ક્યાંથી આવે છે તે જોઈને ફેંસલો કરવો એ જૂની બીમારી છે. વિજ્ઞાનમાં પેડિગ્રી શબ્દ વંશાવળી માટે વપરાય છે, પરંતુ આધુનિક કોર્પોરેટ જગતમાં આ એક આંધળો પૂર્વગ્રહ બની ગયો છે.
માનવજાત ક્યારેય સંતુલન પર ટકી શકતી નથી. ઘડિયાળના લોલકની જેમ સમાજ એક છેડેથી બીજા છેડે સતત ઝૂલ્યા કરે છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં લોલક જ્યારે એક તરફ પૂરી તાકાતથી જાય, ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ તેને વચ્ચે રોકાવા દેતું નથી; એ બમણા વેગથી બિલકુલ સામેના છેડે…
કંપનીમાં એક મોંઘો ચીફ માર્કેટિંગ ઓફિસર (સીએમઓ) બેઠો હોય છે. તે કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને જાહેરાતો બનાવે છે. પણ જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહક કે નાગરિક પોતે કોઈ બ્રાન્ડ કે વિચારનો પ્રચારક બની જાય, ત્યારે અસલી ખેલ શરૂ થાય છે.
તમારી અસલ આવડત કેટલી છે, એના કરતાં વધારે મહત્વનું એ છે કે તમને તમારી આવડત પર કેટલો ભરોસો છે. આ કોઈ પોકળ આશાવાદ નથી. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પરસીવ્ડ સેલ્ફ-એફિકસી કહે છે. કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ બાન્દુરાએ ૧૯૭૭માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો.
આપણું મગજ સતત મળતી માહિતીથી કંટાળી જાય છે. જ્યારે કોઈ ઉત્તેજના વગર અટકે ચાલુ રહે, ત્યારે આપણી ઇન્દ્રિયો તેને નોંધવાનું બંધ કરી દે છે. આ કોઈ શારીરિક ખામી નથી, મગજની ઊર્જા બચાવવાની જૂની સ્કીમ છે.
કોફી ગળાય ત્યારે ગરમ પાણી પાવડરના કણો વચ્ચેથી નીચે ઉતરે છે. એ પ્રક્રિયાને પરકોલેશન કહેવાય. ગણિત અને ભૌતિકશાસ્ત્રમાં આ મોડેલ ૧૯૫૭માં બ્રોડબેન્ટ અને હેમર્સલીએ રજૂ કર્યું હતું. એમણે કલ્પના કરી કે એક જાળી છે.
મોટરસ્પોર્ટસની દુનિયામાં એક આદર્શ કલ્પના છે: 'પરફેક્ટ લેપ'. કાર રેસિંગના ટ્રેક પર એક આખો ચક્કર એવો કાપવો જેમાં એક પણ મિલિસેકન્ડનો બગાડ ન થાય.
જીવન કોઈ અણધારી ટ્રેન નથી કે ગમે તે પાટા પર દોડી જાય. 'પરફેક્ટ વીક' એટલે આદર્શ સપ્તાહનું અગાઉથી કરેલું નક્કર માળખું. આ કોઈ જાદુઈ દિવસોની કલ્પના નથી.
ઉત્તમની શોધ ઘણી વાર સારા કામની સૌથી મોટી દુશ્મન સાબિત થાય છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે ક્યારે ઘડ્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી, પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક શાસ્ત્રમાં આ ખયાલ બહુ જૂનો છે.
સતત કામ કરતા રહેવું અને સાચે જ બહેતર થવું, એ બે અલગ બાબતો છે. મોટા ભાગના લોકો આખી જિંદગી પોતાની જાતને માત્ર મેદાનમાં સાબિત કરવામાં ખર્ચી નાખે છે. તેઓ દોડે છે, પણ શીખતા નથી.
સતત કામ કરતા રહેવાથી કામ સુધરતું નથી. આ વાક્ય અજીબ લાગે, પણ આ જ નરી વાસ્તવિકતા છે. લોકો માને છે કે જે માણસ દિવસના બાર કલાક પસીનો પાડે છે તે કુશળ થઈ રહ્યો છે. ખોટી વાત. પ્રયત્ન કરવો અને શીખવું એ બંને સાવ અલગ બાબતો છે.
કોઈપણ નવી કુશળતા શીખવી એ અંધારા ઓરડામાં હાથ મારવા જેવું છે, જો તમારી પાસે કોઈ નક્કર નકશો ન હોય તો. મોટાભાગના લોકો ઉત્સાહથી શરૂ કરે છે અને અધવચ્ચે અટકી જાય છે, કારણ કે તેમને ખબર નથી હોતી કે હવે પછીનું પગલું કયું છે.
કોઈ તમને જોઈ રહ્યું છે, અને તમારે સાબિત કરવાનું છે કે તમે શ્રેષ્ઠ છો. આ ક્ષણે મગજમાં જે ભડકો થાય છે, તેનું નામ પરફોર્મન્સ સ્ટ્રેસ. આ કોઈ સામાન્ય ચિંતા નથી.
કોઈપણ વચન કે સિસ્ટમની ખરી કિંમત તેના પરિણામ કરતા તેના સમય પર નિર્ભર હોય છે. 'પરફોર્મન્સ ટાઈમ' એટલે કોઈ ચોક્કસ કામ, ટેકનિકલ પ્રક્રિયા કે કરારબદ્ધ જવાબદારી પૂરી કરવા માટે લાગતો વાસ્તવિક સમયગાળો.
જેરેમી બેન્થમનો પેનોપ્ટીકોન એક એવો ગોળાકાર જેલનો વિચાર હતો જ્યાં કેદીને સતત લાગે કે ચોકીદાર તેને જોઈ રહ્યો છે. એ જૂની સદીનો ડર હતો. આજના ડિજિટલ યુગમાં સર્વેલન્સ એવો સીધો કે નિશ્ચિત નથી રહ્યો. સમાજશાસ્ત્રી ગેરી ટી.
આપણે જાતે બનાવેલી સીમાઓમાં જ પુરાઈને નિર્ણયો લઈએ છીએ. મગજ એક અદ્રશ્ય વાડ બાંધી દે છે અને માને છે કે આખી દુનિયા આટલી જ છે. આ માનસિક મર્યાદાઓને વર્તનવિજ્ઞાની નુઆલા વોલ્શે ૨૦૨૪ના પુસ્તક 'ટ્યુન ઇન'માં 'પેરીમીટર્સ ટ્રેપ્સ' નામ આપ્યું.
મોટા ભાગના માણસો ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે અંદરથી સુકાઈ જાય છે અને એંસી વર્ષે વિધિવત મરે છે. આ કોઈ શ્રાપ નથી, આપણી પોતાની આળસ છે. વીસ વર્ષની ઉંમરે આપણી પાસે ઉત્સાહ હોય છે, શીખવાની ભૂખ હોય છે.
આપણે જે જોઈએ છીએ તેને જ આખી દુનિયા માની લઈએ છીએ. આપણી આંખ સામે એક ચોક્કસ ચશ્મો ચડેલો છે. મુશ્કેલી એ નથી કે ચશ્મો છે, મુશ્કેલી એ છે કે આપણને ખબર જ નથી કે આપણે ચશ્મો પહેર્યો છે. આ માનસિક મર્યાદાને 'પરસ્પેક્ટિવ બ્લાઇન્ડનેસ' કહે છે.
જે હાજર નથી, તેની કિંમત સૌથી વધુ હોય છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં આ એક મૂળભૂત નિયમ છે. ડૉક્ટર પાસે દર્દી આવે ત્યારે તે માત્ર શું દુખે છે તે નથી પૂછતો. તે એ પણ તપાસે છે કે કયા લક્ષણો ગાયબ છે.
દુનિયા ખરાબ થવાની છે એવું માની લેવું એ આપણો જૂનો શોખ છે. જ્યારે કોઈ પરિસ્થિતિ અનિશ્ચિત હોય ત્યારે મગજ આપોઆપ સૌથી ખરાબ પરિણામની કલ્પના કરી લે છે. આ કોઈ વાસ્તવિકતા નથી, મનની એક ગંદી ચાલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને પેસિમિઝમ બાયસ કહે છે.
કોઈ કામમાં સફળતાની શક્યતા બહુ ઓછી દેખાતી હોય ત્યારે પ્રયાસ જ છોડી દેવો તર્કબદ્ધ લાગે છે. પણ આ તર્ક જ સૌથી મોટો ખાડો છે. જ્યારે તમે પ્રયત્ન બંધ કરો છો, ત્યારે પરિણામ શૂન્ય આવે છે.
માણસ માત્ર ભવિષ્યની ચિંતા કરે એ સામાન્ય માનસિકતા છે. પણ અમુક લોકો ચિંતા નથી કરતા, તેઓ નકારાત્મકતાનો ચુકાદો આપી દે છે. ભવિષ્યમાં ખરાબ જ થવાનું છે એવી અડગ અને અતૂટ ખાતરી બાંધી લેવી એટલે 'પેસિમિસ્ટિક સર્ટિનિટી'.
શરીર જેટલું મોટું, કેન્સરનું જોખમ એટલું વધારે હોવું જોઈએ. ગણિત સાદું છે. કેન્સર એટલે કોષોનું અનિયંત્રિત વિભાજન. જો શરીરમાં કોષો વધારે હોય, તો કોઈ એક કોષ બગડવાની શક્યતા પણ વધારે હોવી જોઈએ.
મોટા લક્ષ્યો નક્કી કરવા વિશે મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં અનેક સંક્ષિપ્ત નામો ફરે છે. આ શબ્દ કદાચ કોઈ પુસ્તક કે લેખમાં વપરાયેલો વિશિષ્ટ ટૂંકાક્ષર હોઈ શકે, પણ તેની કોઈ સત્તાવાર ઐતિહાસિક નોંધ મળતી નથી.
આપણા મગજને છેતરવું સાવ સહેલું છે. લાખો વર્ષોના જંગલી જીવનમાં આપણું શરીર અમુક ચોક્કસ સંકેતો શોધવા ટેવાયેલું હતું. મીઠી વસ્તુ મળે એટલે કેલરી મળી, સમાજમાં માન મળ્યું એટલે જીવવાની શક્યતા વધી. પણ આધુનિક દુનિયાએ એક વિચિત્ર રમત રમી છે.
ખિસ્સું ખાલી થાય ત્યારે માણસ નાદાર બને છે, પણ જ્યારે ખોપરીમાંથી પાયાના મૂલ્યો ઉડી જાય ત્યારે એ તાત્વિક રીતે નાદાર બને છે.
સિદ્ધાંતો પોથીમાં સારા લાગે છે, શેરીમાં નહીં. તમે નીતિશાસ્ત્રના દસ પુસ્તકો ગોખી નાખો તોપણ ટ્રાફિક જામ કે ધંધાકીય પંચાતમાં શું કરવું એ આવડશે જ એવી કોઈ ખાતરી નથી. ગ્રીક ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલે આ તફાવત હજારો વર્ષ પહેલાં પકડી પાડ્યો હતો.
તમે આજે જે બની શકો છો, તેનો ફેંસલો તમે ભૂતકાળમાં શું હતા તેના પર નિર્ભર કરે છે. કુદરત શૂન્યમાંથી નવો ઘાટ ઘડી શકતી નથી. જીવવિજ્ઞાનમાં આ નિયમને ‘ફાયલોજેનેટિક ઈનર્શિયા’ કહે છે. અગાઉ પૂર્વજોએ કરેલા અનુકૂલનો ભવિષ્યના વિકાસની પાંખો કાપી નાખે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે મશીન ક્યારેય ભેદભાવ કરતું નથી. માણસ સ્વાર્થી હોઈ શકે, પણ લોખંડ, કાચ કે સેન્સર તો તટસ્થ જ હોય. આ ભ્રમ છે.
વેપારનો સાદો નિયમ છે કે ગ્રાહકને ભૂખ લાગે ત્યારે તે રોટલી ખરીદે છે. પણ તબીબી ક્ષેત્રમાં આવું નથી બનતું. દર્દીને ખબર જ નથી હોતી કે તેને કઈ દવાની કે કયા ટેસ્ટની જરૂર છે. અહીં સલાહ આપનાર પોતે જ માલ વેચનાર છે.
કોઈપણ સંબંધ કે ભાગીદારી રાતોરાત તૂટતી નથી. એ તૂટતા પહેલાં નાના સંકેતો આપે છે. પિંચ-ક્રંચ મોડેલ આ જ સત્યને સમજાવે છે. બે માણસો સાથે કામ શરૂ કરે ત્યારે અઘોષિત અપેક્ષાઓ હોય છે. બધું બરાબર ચાલે છે, પણ અચાનક એક પક્ષ બીજાની નાની સીમા ઓળંગે છે.
ઉદ્યોગ જગતમાં આ એક જાણીતી ટેકનિકલ સમસ્યા છે. જ્યારે ધાતુ, પ્લાસ્ટિક કે સિરામિક પર રંગ અથવા રક્ષણાત્મક પડ ચડાવવામાં આવે, ત્યારે અંદર ફસાયેલી હવા કે અશુદ્ધિને લીધે સપાટી પર સોયના નાકા જેવું અદ્રશ્ય કાણું પડી જાય છે.
મગજની વાત આવે ત્યારે આપણે તર્કની, ગ્રે મેટરની વાત કરીએ છીએ. પણ માણસ તર્કથી નહીં, લાગણીથી ચાલે છે. અમેરિકન જાસૂસી સંસ્થા સીઆઈએના પૂર્વ અધિકારી એન્ડ્રુ બુસ્ટામેન્ટેએ આ પદ્ધતિ માટે એક નવો શબ્દ આપ્યો: પિંક મેટર મેનિપ્યુલેશન.
એક જ પ્રકારનો સાબુ, પણ જો પેકિંગ ગુલાબી હોય અને તેના પર સ્ત્રીનો ફોટો છપાયો હોય, તો ભાવ અચાનક વીસ રૂપિયા વધી જાય છે. આ કોઈ સરકારી વેટ કે જીએસટી નથી.
કોઈ સામાન્ય સવાલ પૂછો ત્યારે સામેવાળો માણસ મગજ ચલાવ્યા વગર 'ના' પાડી દે છે. એનું મગજ ઓટોપાયલટ પર ચાલે છે. રસ્તા પર ભિખારી આવીને 'દસ રૂપિયા આપો' કહેશે તો તમે ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યા વગર માથું હલાવી દેશો.
મોટો શાર્ક માછલીનો હુમલો દૂરથી દેખાઈ આવે છે. માણસ સાવધ થઈ જાય. પણ પિરાન્હા માછલીનું ઝૂંડ અલગ રીતે કામ કરે છે. એક નાની માછલી શરીરમાંથી માંસનો માત્ર એક નાનકડો ટુકડો તોડે છે. તેનાથી કોઈ મરી જતું નથી.
મૂળ યોજના નિષ્ફળ જાય ત્યારે માણસ શું કરે? બુદ્ધિશાળી માણસ વિકલ્પ શોધે, જેને આપણે 'પ્લાન બી' કહીએ છીએ. પણ એક ખાસ પ્રકારની જીદ્દી માનસિકતા છે, જે વિકલ્પ સ્વીકારવા તૈયાર જ નથી હોતી.
વિમાન ઊડતું હોય અને સામે વાવાઝોડું દેખાય, છતાં પાયલટ નક્કી કરેલા રસ્તે જ આગળ વધતો રહે. એને વિમાન પાછું વાળવું નથી. આ જિદ્દ નથી, મગજનો એક ગંભીર ભ્રમ છે.
નવા વિચારો જૂના મગજોને ક્યારેય બદલી શકતા નથી. વિજ્ઞાન કે સમાજ દલીલો જીતીને આગળ વધતો નથી, વિરોધીઓના મરવાથી આગળ વધે છે.
કોઈ પણ નવું કામ શરૂ કરતી વખતે માણસ અચૂક એક ભૂલ કરે છે: તે માને છે કે બધું સમયસર પતી જશે. ખર્ચ અંદાજ મુજબ જ થશે. કોઈ અણધારી મુશ્કેલી નહીં આવે. વાસ્તવિકતા સાવ જુદી હોય છે.
શરૂઆતમાં બધું ઝડપથી આગળ વધે છે. વજન ઘટે છે, નવો ધંધો દોડે છે, ભાષા શીખવાની ઝડપ વધે છે. પછી અચાનક એક સપાટ જમીન આવી જાય છે. મહેનત એ જ રહે છે, પણ પરિણામ ઠપ્પ થઈ જાય છે.