પરફોર્મન્સ પેરાડોક્સ

સતત કામ કરતા રહેવાથી કામ સુધરતું નથી. આ વાક્ય અજીબ લાગે, પણ આ જ નરી વાસ્તવિકતા છે. લોકો માને છે કે જે માણસ દિવસના બાર કલાક પસીનો પાડે છે તે કુશળ થઈ રહ્યો છે. ખોટી વાત. પ્રયત્ન કરવો અને શીખવું એ બંને સાવ અલગ બાબતો છે. જ્યારે તમે માત્ર પરિણામ બતાવવા માટે દોડો છો, ત્યારે તમે કોઈ નવી ભૂલ કરવાની હિંમત ગુમાવી બેસો છો. આ ખેંચતાણનું નામ છે પરફોર્મન્સ પેરાડોક્સ.

આ વિચાર સંસ્થાકીય સ્તરે ૧૯૯૪માં માર્શલ મેયર અને વિપિન ગુપ્તા જેવા વિદ્વાનોએ મૂક્યો હતો. તેમનું કહેવું હતું કે કંપનીઓ જેટલા વધુ માપદંડો બનાવે છે, સાચું પરિણામ એટલું જ હાથમાંથી સરકી જાય છે. તાજેતરમાં એડ્યુઆર્ડો બ્રિસેનોએ આ વાતને વ્યક્તિગત સુધારણાના સંદર્ભમાં સચોટ રીતે સમજાવી. જો તમે સ્ટેજ પર માત્ર નાટક ભજવ્યા કરશો, તો રિયાઝ ક્યારે કરશો? રિહર્સલ વગર કોઈ કલાકાર મોટો બનતો નથી.

આ વિરોધાભાસ માણસને એક યાંત્રિક ચક્કરમાં ફસાવી દે છે. ઓફિસમાં લોકો બોસને ખુશ કરવા પોતાની જૂની આવડત જ વારંવાર વાપર્યા કરે છે. કોઈ નવો પ્રયોગ કરતો નથી, કારણ કે પ્રયોગમાં નિષ્ફળ જવાનો ડર હોય છે. પરિણામે માણસ વ્યસ્ત રહે છે, પણ તેની કુશળતા વર્ષો સુધી સ્થિર થઈ જાય છે. તે એક જ વર્ષનો અનુભવ દસ વખત જીવી લે છે અને તેને દસ વર્ષની કારકિર્દી માને છે.

અમદાવાદના કાપડ બજારના વિનોદભાઈની પેઢી જુઓ. છેલ્લા વીસ વર્ષથી સવારે દસ વાગ્યે ગાદી પર બેસીને ચોપડા મેળવે છે. ઘરાક આવે એટલે એ જ જૂની વાતો, એ જ જૂનો હિસાબ. પેઢી નફો કરે છે, પણ નવી પેઢી ઓનલાઈન વેચાણ કે નવી ફેશન સમજી શકતી નથી. વિનોદભાઈ કહે છે કે મને શ્વાસ લેવાની ફુરસદ નથી. સાચું પૂછો તો તેઓ વેપાર શીખવાનું બંધ કરી ચૂક્યા છે. માત્ર રોજિંદી દુકાન ચલાવવી એ વ્યવસાયિક પ્રગતિ નથી.

જે માણસ ભૂલ કરવાની મોકળાશ નથી રાખતો, તે માત્ર જૂની આદતોનો કુશળ ગુલામ બનીને રહી જાય છે.