પ્લાન્કનો સિદ્ધાંત

નવા વિચારો જૂના મગજોને ક્યારેય બદલી શકતા નથી. વિજ્ઞાન કે સમાજ દલીલો જીતીને આગળ વધતો નથી, વિરોધીઓના મરવાથી આગળ વધે છે. જર્મન ભૌતિકશાસ્ત્રી મેક્સ પ્લાન્કે પોતાની આત્મકથામાં એક કડવું સત્ય લખ્યું હતું: કોઈ નવું વૈજ્ઞાનિક સત્ય પોતાના વિરોધીઓને સમજાવીને કે મનાવીને વિજય મેળવતું નથી. બલ્કે એવું બને છે કે જૂના વિરોધીઓ ધીમે ધીમે કાળધર્મ પામે છે અને એક નવી પેઢી ઊછરે છે જે આ નવા વિચાર સાથે જ મોટી થઈ હોય છે.

આ વાત માત્ર લેબોરેટરી કે ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ પૂરતી મર્યાદિત નથી. માણસ પોતાની જૂની માન્યતાઓને પ્રતિષ્ઠા બનાવી લે છે. તમે ગમે તેટલા મજબૂત પુરાવા લાવો, જે માણસે પોતાની આખી કારકિર્દી જૂના સિદ્ધાંત પર બાંધી હોય તે તમારી વાત સ્વીકારશે નહીં. સ્વીકારે તો એણે પોતે આખી જિંદગી મૂર્ખામી કરી એવું કબૂલવું પડે. અહંકાર સત્ય કરતાં હંમેશાં મોટો સાબિત થાય છે. એટલે જ પ્રગતિ બૌદ્ધિક સમજાવટથી નહીં, કુદરતી મૃત્યુદરથી આવે છે.

ભારતીય રાજકારણ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ પક્ષમાં બેઠેલા સિત્તેર વર્ષના પીઢ નેતા ક્યારેય યુવાનોની નવી વિચારસરણી કે ટેક્નોલોજી-આધારિત પ્રચારને દિલથી સ્વીકારતા નથી. તેઓ જૂની જ્ઞાતિવાદી ગણતરીઓ અને બંધ બારણે થતી ગોઠવણોમાં જ અટવાયેલા રહે છે. યુવા કાર્યકરો લાખ દલીલો કરે તોય પાર્ટી હાઈકમાન્ડ બદલાતું નથી. બદલાવ ત્યારે જ આવે છે જ્યારે એ વડીલો રાજકીય રીતે અપ્રસ્તુત થઈ જાય અથવા કુદરતી રીતે વિદાય લે. ચૂંટણીમાં પરિણામો ત્યારે જ પલટાય છે જ્યારે જૂની પેઢીના મતદારો ઘટે છે અને નવા અઢાર વર્ષના મતદારો બૂથ પર પહોંચે છે.

સમાજને સુધારવાની ભ્રમણા છોડી દો. કોઈ વડીલ કે સ્થાપિત હિતને નવો રસ્તો બતાવવાનો અર્થ પથ્થર પર માથું પછાડવા જેવો છે. જેઓ માનવાના નથી તેમને કન્વિન્સ કરવામાં સમય બગાડવા કરતાં નવી પેઢીને તૈયાર કરવી વધારે વ્યવહારુ છે. સમય પોતે જ જૂના કચરાને સાફ કરવાનું કામ કરી દે છે.

વિચારોની ક્રાંતિ મગજ બદલવાથી નથી આવતી, સ્મશાનયાત્રાઓ નીકળવાથી આવે છે.