પ્લાન ચાલુ રાખવાનો પૂર્વગ્રહ

વિમાન ઊડતું હોય અને સામે વાવાઝોડું દેખાય, છતાં પાયલટ નક્કી કરેલા રસ્તે જ આગળ વધતો રહે. એને વિમાન પાછું વાળવું નથી. આ જિદ્દ નથી, મગજનો એક ગંભીર ભ્રમ છે. પરિસ્થિતિ બદલાઈ ચૂકી છે અને જૂનો પ્લાન હવે જીવલેણ છે, છતાં મૂળ યોજનાને વળગી રહેવાની આ આંધળી વૃત્તિને 'પ્લાન કન્ટીન્યુએશન બાયસ' કહે છે. અમેરિકન એવિએશન રિસર્ચમાં વિમાન અકસ્માતોની તપાસ વખતે આ પૂર્વગ્રહ પકડાયો હતો. જ્યારે લક્ષ્ય નજીક દેખાતું હોય ત્યારે મગજ નવા જોખમોની ચેતવણીઓને નકારવા લાગે છે.

આપણે ધારી લઈએ છીએ કે માણસ સંજોગો મુજબ નિર્ણયો બદલે છે. હકીકત સાવ ઊંધી છે. એક વાર મગજ કોઈ રસ્તો પકડી લે, પછી એને 'યુ-ટર્ન' લેવામાં શરમ અને આળસ બંને નડે છે. નવો પ્લાન બનાવવો એટલે માનસિક મહેનત. એના કરતાં જૂના પાટા પર ગાડી દોડાવવી મગજને સરળ લાગે છે. જ્યાં સુધી મોટો ધડાકો ન થાય ત્યાં સુધી આપણને બધું બરાબર ચાલે છે એવો વહેમ રહે છે. પરિણામ એ આવે છે કે નાની ભૂલ મોટો વિનાશ બની જાય છે.

આ પૂર્વગ્રહ સૌથી નિર્દયતાથી આપણા ઘરસંસારમાં જોવા મળે છે. ધારો કે નવી પરણેલી વહુ અને સાસુ વચ્ચે શરૂઆતથી જ સ્વભાવ મેળ ખાતો નથી. રોજ રાંધવાના મસાલાથી લઈને સોફાના કવર સુધી કકળાટ છે. પતિનો જૂનો પ્લાન હતો: 'બધાં સાથે જ રહેશે, સંયુક્ત કુટુંબ જ આપણી સંસ્કૃતિ છે.' ત્રણ વર્ષ વીતી જાય છે, ઘરમાં શાંતિનું નામ નથી, રોજ રાતે ઝઘડા થાય છે અને પત્ની ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે. સાસુ પણ બ્લડપ્રેશરની દર્દી બની જાય છે.

કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ જુએ તો તરત સલાહ આપે કે બાજુની સોસાયટીમાં બીજું ઘર રાખીને અલગ રહેવું બંને પક્ષે હિતકારી છે. પણ પતિ પોતાના જૂના પ્લાનને છોડવા તૈયાર નથી. એ વાસ્તવિકતા નકારીને ખેંચ્યે રાખે છે કે ધીમે ધીમે બધું થાળે પડી જશે. એ પ્લાન નથી બચાવી રહ્યો, બરબાદી તરફ ચાલી રહ્યો છે. સંજોગો બૂમો પાડીને કહે છે કે રસ્તો બદલો, પણ માણસ પોતે ઘડેલી યોજનાની લાશને ખભે ઊંચકીને ફરતો રહે છે.

જ્યારે નકશો અને જમીન વચ્ચે વિરોધ ઊભો થાય, ત્યારે જમીન સાચી હોય છે, તમારો કાગળ નહીં.