પર્ટિનન્ટ નેગેટિવ

જે હાજર નથી, તેની કિંમત સૌથી વધુ હોય છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં આ એક મૂળભૂત નિયમ છે. ડૉક્ટર પાસે દર્દી આવે ત્યારે તે માત્ર શું દુખે છે તે નથી પૂછતો. તે એ પણ તપાસે છે કે કયા લક્ષણો ગાયબ છે. છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો હોય પણ ડાબા હાથમાં કળતર ન થતી હોય, તો હાર્ટ એટેકની શક્યતા ઘટી જાય છે. આ ગેરહાજરી એ માત્ર શૂન્ય નથી, એક મજબૂત પુરાવો છે. તબીબી ભાષામાં આને 'પર્ટિનન્ટ નેગેટિવ' કહે છે. એટલે કે એવો નકારાત્મક સંકેત જે સાચા નિદાન તરફ દોરી જાય.

આ વિચાર માત્ર હોસ્પિટલો પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ એક ઉત્તમ માનસિક મોડેલ છે. શેરલોક હોમ્સની પ્રખ્યાત વાર્તામાં કૂતરું રાત્રે ભસ્યું નહોતું. એ ન ભસવું એ જ સૌથી મોટો સુરાગ હતો, કારણ કે ચોર ઘરનો જ માણસ હતો. આપણે હંમેશાં જે દેખાય છે, જે બોલે છે કે જે અવાજ કરે છે તેના પર જ ધ્યાન આપીએ છીએ. જે ઘટના બની નથી, તેના પર આપણી નજર જતી નથી. જીવન અને વ્યવસાયમાં શું ખૂટે છે તે પકડવાની કળા મોટા નિર્ણયોમાં બચાવી લે છે.

આપણા દેશમાં શિક્ષણ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું બજાર આ મોડેલ સમજવા માટે ઉત્તમ છે. કોટા કે અમદાવાદના મોટા કોચિંગ ક્લાસમાં વાલીઓ પોતાના દીકરાને દાખલ કરાવવા જાય છે. સામે કાઉન્સેલર ૧૦૦ ટકા પરિણામના દાવા કરે છે, હોર્ડિંગ્સ પર ટોપર્સના ફોટા ચમકે છે. બધા માતા-પિતા એ ઝગમગાટ જુએ છે. પણ હોશિયાર પિતા ત્યાં 'પર્ટિનન્ટ નેગેટિવ' શોધે છે. તે જુએ છે કે ત્યાં શું નથી દેખાતું. ત્યાં સામાન્ય વિદ્યાર્થીઓ માટે ડાઉટ સોલ્વિંગ કાઉન્ટર નથી, માનસિક તણાવ માટે કોઈ કાઉન્સેલર નથી અને ફેઇલ થયેલા ૯૯ ટકા બાળકોનો કોઈ રેકોર્ડ નથી. આ ગેરહાજરી જ અસલી સત્ય બતાવે છે.

નિર્ણય લેતી વખતે માત્ર ટેબલ પર મુકાયેલા કાગળો ન વાંચો. જે કાગળ છુપાવી દેવાયો છે અથવા જે સવાલ કોઈ પૂછતું નથી, તે શોધો. ઓફિસમાં કોઈ પ્રોજેક્ટના વખાણ બધા કરે પણ સૌથી બાહોશ એન્જિનિયર શાંત બેઠો હોય, તો તેનો અવાજ ન આવવો એ જોખમનો પર્ટિનન્ટ નેગેટિવ સંકેત છે. જે હાજર છે તે માર્કેટિંગ હોઈ શકે છે. પણ જે ગેરહાજર છે, તે જ વાસ્તવિકતા હોય છે.

જે દેખાય છે તે ભ્રમ હોઈ શકે છે; જે ગાયબ છે તે ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતું.