પ્લેટો ઇફેક્ટ

શરૂઆતમાં બધું ઝડપથી આગળ વધે છે. વજન ઘટે છે, નવો ધંધો દોડે છે, ભાષા શીખવાની ઝડપ વધે છે. પછી અચાનક એક સપાટ જમીન આવી જાય છે. મહેનત એ જ રહે છે, પણ પરિણામ ઠપ્પ થઈ જાય છે. પ્રગતિનો આલેખ પર્વત ચઢ્યા પછી સીધો થઈ જાય તેને વિજ્ઞાન 'પ્લેટો ઇફેક્ટ' કહે છે. આ કોઈ નિષ્ફળતા નથી. આ આપણા શરીર, મગજ અને સિસ્ટમની અનુકૂળ થવાની આદત છે. જે દવાથી દર્દ મટ્યું હતું, શરીર હવે એ જ દવાનો બંધાણી થઈ ગયું છે.

આ વિચાર બોબ સુલિવન અને હ્યુ થોમ્પસને ૨૦૧૩ના તેમના પુસ્તકમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. તેમણે જોયું કે પ્રકૃતિ ક્યારેય સીધી લીટીમાં પ્રગતિ કરતી નથી. જ્યારે તમે એક જ પદ્ધતિ વારંવાર વાપરો છો, ત્યારે કાર્યક્ષમતા ઘટતી જાય છે. જિમમાં રોજ એક જ વજન ઊંચકશો તો સ્નાયુઓ વધવાનું બંધ કરી દેશે. મગજ ટેવાઈ જાય એટલે શીખવાનું અટકી જાય છે. માણસો માને છે કે મહેનત ઓછી પડે છે, તેથી તેઓ બમણી મહેનત કરે છે. પરિણામ શૂન્ય મળે છે. ભૂલ મહેનતની નથી, પદ્ધતિની છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં આ દ્રશ્ય રોજ જોવા મળે છે. પિતાજીએ જે જૂની પદ્ધતિથી, વિશ્વાસ અને મુનીમજીના ચોપડાથી કરોડોનો વેપાર ઊભો કર્યો, દીકરો પણ બરાબર એ જ રસ્તે ચાલે છે. શરૂઆતના પાંચ વર્ષ ધંધો સારો વધ્યો, પછી ટર્નઓવર એક ચોક્કસ આંકડે આવીને ચોંટી ગયું. પેઢીમાં સ્ટાફ એ જ, ઉઘરાણીની રીત એ જ અને બજારમાં માલ વેચવાની પદ્ધતિ એ જ. શેઠ રાતદિવસ દુકાને બેસીને વધુ પરસેવો પાડે છે, પણ ગલ્લો આગળ વધતો નથી. બજાર બદલાઈ ગયું છે, પણ વેપારી પોતાની જૂની સફળતાના પ્લેટો પર અટવાઈ ગયો છે.

આ સ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવાનો એક જ રસ્તો છે: પ્રક્રિયા બદલો. જે રસ્તો તમને અહીં સુધી લાવ્યો છે, તે તમને આગળ નહીં લઈ જાય. જ્યારે પરિણામ અટકે ત્યારે વધુ જોરથી માથું પછાડવાનું બંધ કરવું પડે. થોડો વિરામ લો, નિયમો ઉલટાવો અથવા સાધન બદલો.

જૂની ચાવીઓથી નવા તાળાં ક્યારેય ઊઘડતાં નથી, ભલે તમે ચાવી ગમે તેટલી તાકાતથી ફેરવો.