પિરાન્હા પૃથક્કરણ

મોટો શાર્ક માછલીનો હુમલો દૂરથી દેખાઈ આવે છે. માણસ સાવધ થઈ જાય. પણ પિરાન્હા માછલીનું ઝૂંડ અલગ રીતે કામ કરે છે. એક નાની માછલી શરીરમાંથી માંસનો માત્ર એક નાનકડો ટુકડો તોડે છે. તેનાથી કોઈ મરી જતું નથી. પણ જ્યારે સેંકડો નાની માછલીઓ એકસાથે તૂટી પડે, ત્યારે થોડી જ મિનિટોમાં માત્ર હાડપિંજર બચે છે. બિઝનેસ અને વિચારધારામાં આ મોડેલ એ સમજાવે છે કે સંકટ હંમેશાં કોઈ એક વિશાળ આપત્તિ બનીને નથી આવતું; નાના, સામાન્ય લાગતા છિદ્રો ભેગા મળીને આખું વહાણ ડુબાડી દે છે.

આ વિચાર કોણે પહેલી વાર કાગળ પર મૂક્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. પણ આધુનિક સ્ટ્રેટેજી અને રિસ્ક મેનેજમેન્ટમાં આ શબ્દ ઘણો જાણીતો છે. માણસની માનસિકતા એવી હોય છે કે તે મોટા જોખમો સામે રક્ષણ ઊભું કરે છે, પણ ક્ષુલ્લક ત્રુટિઓને 'આ તો ચાલ્યા કરે' કહીને નજરઅંદાજ કરી દે છે. હકીકતમાં, હજાર નાના કાપ માણસનું લોહી વહાવી દેવા માટે પૂરતા છે.

અમદાવાદના રીલીફ રોડ પર બેઠેલા એક કાપડના જૂના વેપારીનો વિચાર કરો. દુકાનમાં કોઈ મોટો ધાડપાડુ નથી આવ્યો. કોઈ ભાગીદાર કરોડો રૂપિયા લઈને ભાગી ગયો નથી. પણ એક ગ્રાહકે પાંચ રૂપિયાનું ઉધાર બાકી રાખ્યું. બીજા એક કારીગરે અડધો કલાક મોડું આવવાનું શરૂ કર્યું. પેકિંગના પ્લાસ્ટિકમાં દર મીટરે દસ પૈસાનો બગાડ થયો અને વીજળીનું બિલ દર મહિને થોડું વધતું ગયું. શેઠ મોટા રોકાણો અને બજારના ભાવ તપાસવામાં મગ્ન રહ્યા. બે વર્ષ પછી પેઢી ખોટમાં ગઈ. શેઠને સમજ ન પડી કે ભૂલ ક્યાં થઈ. પેઢી કોઈ મોટા આંચકાથી નહીં, પણ આ અગણિત નાની ઉધઈઓથી ખવાઈ ગઈ હતી.

આપણે જેને નજીવી સમસ્યા ગણીએ છીએ, તેનો સરવાળો જ આપણું નસીબ નક્કી કરે છે. તમારી ઓફિસ કે અંગત જીવનમાં શાર્ક શોધવાનું બંધ કરો. તમારા પોતાના નિર્ણયોમાં ઘૂસી ગયેલી નાની પિરાન્હા માછલીઓની ગણતરી કરો.

મોટો ઘા સાવધ કરે છે, પણ નાના ડંખ ઊંઘતા રાખીને મારી નાખે છે.