આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૩૮ / ૪૭
માણસને નુકસાન થાય તેટલો ડર નથી હોતો, જેટલો પોતે મૂરખ સાબિત થશે તેનો હોય છે. પૈસા ડૂબી જાય તો ચાલે, પણ આખી દુનિયા સામે પોતે છેતરાઈ ગયો એવી છાપ પડે તે અહંકાર સહન નથી કરતો. આ અગાઉથી જ લાગતો આંચકો એટલે સુગ્રોફોબિયા.
તમે બે દિવસ માટે બહારગામ જાઓ કે બે અઠવાડિયા માટે, સુટકેસ હંમેશાં પૂરેપૂરી ભરાઈ જાય છે. ખાલી જગ્યા માણસને અકળાવે છે. વધારાની જગ્યા દેખાય એટલે બિનજરૂરી કપડાં, વધારાના જોડા અને ક્યારેય ન વંચાનારી ચોપડીઓ અંદર ઠૂંસી દેવાય છે. આ માનવસ્વભાવ છે.
જાપાનના સુમો પહેલવાનને જુઓ. તેનું આખું અસ્તિત્વ એક જ અખાડા માટે તૈયાર થાય છે. દોઢસો-બસો કિલો વજન, વિરાટ ચરબી, ખાસ આહાર અને સદીઓ જૂની ધાર્મિક વિધિઓ. એ રિંગની અંદર એ અજેય છે.
પ્રકૃતિએ આપણને ચોક્કસ સંકેતો ઓળખીને જીવતાં શીખવ્યું છે. પણ જો કોઈ એ સંકેતને જરૂર કરતાં મોટો, ચમકતો કે વધુ તીવ્ર બનાવી દે, તો મગજ પાગલ થઈ જાય છે. આને વિજ્ઞાન 'સુપર-નોર્મલ સ્ટીમ્યુલસ' કહે છે.
શરીરને તોડો, આરામ આપો અને તે પહેલાં કરતાં વધુ મજબૂત બનીને પાછું આવે. આને સ્પોર્ટ્સ સાયન્સમાં 'સુપરકોમ્પેન્સેશન' કહે છે. કસરત કરતી વખતે સ્નાયુઓ ખરેખર તો ઘસાય છે અને તૂટે છે. જો તમે સતત દોડ્યા જ કરો તો શરીર ભાંગી પડે.
તમારા મગજની અંદર એક કાયમી અદાલત ચાલે છે. ત્યાં ચોવીસે કલાક એક અદ્રશ્ય ન્યાયાધીશ બેઠો છે. આ ન્યાયાધીશ એટલે મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં સુપર-ઈગો. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે માનવ મનને ત્રણ હિસ્સામાં વહેંચ્યું હતું: ઈડ, ઈગો અને સુપર-ઈગો.
આપણે હંમેશાં કોઈ એક ચમત્કારિક ચહેરાની શોધમાં હોઈએ છીએ. કોઈ એક માણસ આવશે, બધાં દુઃખો હરી લેશે અને આખી સિસ્ટમ બદલી નાખશે. આ માનસિકતા એટલે સુપરસ્ટાર વિચારસરણી.
શેરબજારમાં બધાને જેકપોટ જોઈએ છે. સો રૂપિયાના હજાર થઈ જાય એવી કોઈ જાદુઈ ચાવી. વૉલ સ્ટ્રીટના જાણીતા ઇન્વેસ્ટર કેનેથ ફિશરે ૧૯૮૪માં પોતાના પુસ્તક 'સુપર સ્ટોક્સ'માં આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો હતો.
મલ્ટિટાસ્કિંગ આધુનિક યુગનો સૌથી મોટો ભ્રમ છે. માણસ એક સાથે બે ગંભીર કામ કરી શકતો નથી; તે માત્ર બે કામ વચ્ચે વારંવાર કૂદકા મારે છે. પણ મનોવિજ્ઞાનમાં એક દુર્લભ અપવાદ છે.
કોઈ પણ નવી વાત અચાનક સામે આવે ત્યારે મગજ ચમકી ઊઠે છે. આપણને લાગે છે કે જે અણધાર્યું છે, તે અસાધારણ પણ હોવું જોઈએ. આ જ ભ્રમ છે. માનસશાસ્ત્રમાં આ વલણને 'સરપ્રાઈઝ બાયસ' કહે છે.
ડાર્વિને કહ્યું હતું કે જે સૌથી વધુ સક્ષમ છે તે જ જીવશે. પણ માનવસમાજ જંગલ નથી. અહીં ઘણીવાર શારીરિક કે બૌદ્ધિક તાકાત કરતાં પવિત્રતાનો દેખાવ કરનાર બાજી મારી જાય છે. આ વિચારને 'સર્વાઇવલ ઓફ ધ હોલિએસ્ટ' કહી શકાય.
ડાર્વિને કહ્યું હતું કે જે સૌથી સક્ષમ છે તે જ ટકશે. કુદરતમાં કદાચ આ નિયમ ચાલતો હશે, પણ માણસોની બનાવેલી દુનિયામાં ઘણી વાર સાવ ઊંધું બને છે. અહીં સૌથી નબળો, સૌથી ખોટો અને સૌથી અવાસ્તવિક દાવો કરનાર જીતી જાય છે.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે અમેરિકન સેનાએ એક ગૂંચવણ ઉકેલવાની હતી. યુદ્ધના મેદાનમાંથી પાછા ફરતા વિમાનોની પાંખો અને પૂંછડી પર ગોળીઓના ઢગલાબંધ કાણાં હતાં. એન્જિનિયરોએ કહ્યું કે જ્યાં કાણાં વધુ પડ્યાં છે ત્યાં કવચ વધારે મજબૂત કરો.
તમે તમારી સામે ઊભેલી વ્યક્તિને ખરેખર જુઓ છો કે માત્ર તેના પદ કે ભૂમિકાને? મનોવિજ્ઞાનમાં આ સવાલનો જવાબ મેળવવા ‘સ્વેપ એક્સપેરિમેન્ટ’ એટલે કે અદલાબદલીનો પ્રયોગ જાણીતો છે. પ્રયોગ બહુ રસપ્રદ હતો.
કોઈ પણ કામમાં બિલકુલ જોર ન લગાવો તો કશું ઊપજતું નથી. સામે છેડે, આંધળું અને અતિશય જોર લગાવો તો વ્યવસ્થા તૂટી જાય છે. આ બે છેડાની વચ્ચે એક ચોક્કસ બિંદુ હોય છે: મહેનતનો સુવર્ણ મધ્ય.
મોટી વાત કહેવી સહેલી નથી. કંપનીમાં કોઈ મોટો બદલાવ હોય, પ્રોજેક્ટમાં દિશા બદલવાની હોય કે કુટુંબ સામે કડવો નિર્ણય જાહેર કરવાનો હોય—મોટા ભાગના લોકો ગૂંચવાઈ જાય છે. કાં તો બહુ બધું બોલી નાખે છે, કાં તો મૂળ વાત છુપાવી જાય છે.
તરવૈયાઓ સ્વિમિંગ કરે છે એટલે એમનું શરીર એવું કસાયેલું અને આકર્ષક બને છે, કે પછી એમનું શરીર પહેલેથી જ એવું હતું એટલે તેઓ સફળ તરવૈયા બન્યા? મોટા ભાગના લોકો માને છે કે રોજ પાણીમાં હાથ-પગ મારવાથી બ્રોડ શોલ્ડર અને પાતળી કમર મળે છે.
કોઈ મહાકાય કામ સામે આવીને ઊભું રહે ત્યારે માણસ થીજી જાય છે. આખો પહાડ એક જ ધડાકે તોડવાની તાકાત કોઈનામાં હોતી નથી. પરિણામે શરૂઆત જ થતી નથી. પ્રોક્રાસ્ટીનેશન એટલે કે કામ ઢસડવાની આ આદત આળસમાંથી નથી આવતી, અતિશય ભારમાંથી જન્મે છે.
મગજ કમ્પ્યુટર નથી કે એક ક્લિક પર નવો ટેબ ખુલી જાય અને જૂનો શાંતિથી બેસી રહે. માણસ જ્યારે એક કામ છોડીને તરત બીજા કામ પર કૂદે છે, ત્યારે એ મફતમાં નથી થતું. મગજે કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આ કિંમત એટલે 'સ્વિચ કોસ્ટ'.
શાળા આપણને એક ખોટી ખાતરી આપે છે. એ આપણને શીખવે છે કે જો કોઈ વસ્તુ અભ્યાસક્રમમાં છપાયેલી છે, તો જ પરીક્ષામાં પૂછાશે. બહારનું કશું નહીં આવે. જિંદગીમાં આ ધારણા કાગળની હોડી જેવી સાબિત થાય છે. આ વિચારને આપણે અભ્યાસક્રમની ભ્રમણા કહી શકીએ.
માણસ માત્ર રોટલી કે હવા પર નથી જીવતો. એ ચિહ્નોની દુનિયામાં શ્વાસ લે છે. એક રંગીન કાપડનો ટુકડો માત્ર દોરા નથી, ધ્વજ બની જાય ત્યારે માણસો એના માટે જાન આપી દે છે. આ પ્રતીક સિદ્ધાંત (સિમ્બોલ થિયરી) છે.
બીમારી મનની હોય કે વ્યવસ્થાની, સાચો ઇલાજ હંમેશાં પીડાદાયક હોય છે. એમાં શસ્ત્રક્રિયા કરવી પડે. પણ માણસને તાત્કાલિક રાહત જોઈએ છે, ભલે તે માત્ર આભાસી હોય. માનવશાસ્ત્રમાં આને ‘સિમ્બોલિક હીલિંગ’ કહે છે.
કોઈ માણસ જાહેરમાં ગાળ ન બોલે એટલે તે સજ્જન નથી બની જતો. જૂનો પૂર્વગ્રહ સીધો અને ક્રૂર હતો. માણસ સામેથી કહેતો કે હું ફલાણી જ્ઞાતિ કે ધર્મના માણસને ધિક્કારું છું. આજના શિક્ષિત જગતમાં આવું બોલવું અશિષ્ટ ગણાય છે.
કોઈ એક વાદ્ય ઉત્તમ વગાડવું એ વિશેષજ્ઞનું કામ છે. પણ આખા વાદ્યવૃંદના તમામ અવાજો સાંભળીને એક ભવ્ય સૂર રચવો એ કંડક્ટરનું કામ છે. સિમ્ફોનિક વિચારસરણી એટલે છૂટાછવાયા, અસંબંધિત દેખાતા ટુકડાઓને જોડીને એક મોટું ચિત્ર જોવાની ક્ષમતા.
કમ્પ્યુટર સાયન્સમાં એક જાણીતો નિયમ છે. ચાર અલગ-અલગ પ્રોસેસ પોતાના પાટા પર પૂરપાટ દોડતી હોય, પણ એક ચોક્કસ ક્ષણે તેમણે એક જગ્યાએ આવીને રોકાવું પડે. જ્યાં સુધી છેલ્લી પ્રોસેસ ત્યાં ન પહોંચે, ત્યાં સુધી બાકીની ત્રણેય આગળ વધી શકતી નથી.
તણાવ ખરાબ છે, આ વાત આપણને બાળપણથી ઘૂંટવામાં આવી છે. પરીક્ષા પહેલાં ધબકારા વધે કે પ્રેઝન્ટેશન વખતે હાથ ધ્રૂજે, એટલે આપણે માની લઈએ છીએ કે શરીર હારી ગયું.
કોઈ ઘટનાને માત્ર જોવી અને તેને પદ્ધતિસર જોવી, આ બે વાત વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. સામાન્ય માણસ આસપાસ નજર દોડાવે છે ત્યારે એ માત્ર ચિત્રો જુએ છે. સંશોધક કે પાકો વેપારી જ્યારે જુએ છે ત્યારે એ પેટર્ન પકડે છે.
આપણે પર્વતો જોઈને અવાક થઈ જઈએ છીએ. દરિયાની વિશાળતા મનને સ્તબ્ધ કરી દે છે. ફિલસૂફો આ અનુભવને ‘સબલાઈમ’ કહે છે—એવી ભવ્યતા જે માનવીને પોતાની લઘુતાનું ભાન કરાવે. પણ આધુનિક દુનિયામાં એક નવો વિસ્મય જન્મ્યો છે. એ કુદરતી નથી, માનવનિર્મિત છે.
કોઈ ચોપડીમાં આ નિયમ લખાયો નથી. કોઈ મોટા અર્થશાસ્ત્રીએ એના પર શોધનિબંધ લખ્યો નથી. છતાં વ્યવહારુ દુનિયામાં આ સિદ્ધાંત સદીઓથી ચાલે છે. ટેબલ રૂલ એટલે એક સીધી શરત: જો કોઈ બાબત પર નિર્ણય લેવો હોય, તો તે વાત ટેબલ પર આવવી જોઈએ.
દરિયામાં વહાણ ચલાવતો નાવિક પવનની સામે સીધી લીટીમાં ક્યારેય નથી જઈ શકતો. પવન સીધો સામેથી ફૂંકાય ત્યારે હોડી ઊભી રહી જાય અથવા પાછળ ફેંકાય. સાચો નાવિક ઝિગઝેગ રસ્તો પકડે છે. એક વાર જમણે ત્રાંસા જવું, પછી સઢ ફેરવીને ડાબે ત્રાંસા જવું.
સ્પેનિશ ભાષામાં એક ક્રૂર કહેવત છે: 'પ્લાતા ઓ પ્લોમો'. અર્થ સાદો છે—ચાંદી લો અથવા સીસું (ગોળી) સ્વીકારો. સામેવાળો તમને બે જ વિકલ્પ આપે છે: કાં તો ચૂપચાપ લાંચ સ્વીકારીને સમાધાન કરી લો, અથવા જીવલેણ વિરોધનો સામનો કરવા તૈયાર રહો.
વિચાર સસ્તો છે, પણ ઘોંઘાટ મોંઘો છે. આજના ઈન્ટરનેટ યુગમાં ઊંડા વિશ્લેષણ કરતાં ઉતાવળા, તીખા અને આક્રમક અભિપ્રાયોનું ચલણ વધારે છે.
બપોરે બે વાગ્યે દુનિયા અચાનક ધીમી પડી જાય છે. લંચ પતી ગયું હોય, પેટ ભરેલું હોય અને મગજ કામ કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દે. મોટા ભાગના લોકો આ સુસ્તી સામે લડવા માટે વધુ એક કપ કોફી ગટગટાવે છે અથવા સ્ક્રીન સામે ખાલી નજરે બેસી રહે છે.
આંખના બદલામાં આંખ અને દાંતના બદલામાં દાંત. લેટિન ભાષામાં આ ન્યાયને 'લેક્સ ટેલિયોનિસ' કહે છે. ટેલિયન સિદ્ધાંતનો સીધો અર્થ છે: તમે જેવું નુકસાન કર્યું, તેટલી જ ચોક્કસ સજા તમને મળશે.
ખેતરમાં બધા છોડ એકસરખી ઊંચાઈના હોય ત્યાં સુધી કોઈ વાંધો નથી આવતો. પણ જેવો એક છોડ બીજા કરતાં વેંત ઊંચો વધે, માળીનું દાતરડું સૌથી પહેલાં એના પર જ ફરે છે. આ માનસિકતાને સમાજશાસ્ત્રમાં 'ટોલ પોપી સિન્ડ્રોમ' કહે છે.
અબજો રૂપિયાના સરકારી પ્રોજેક્ટને સાચો ઠેરવવા માટે કોઈ નાનકડો, આકસ્મિક ફાયદો આગળ ધરવો એ આ ભ્રમણા છે. અમેરિકાએ ચંદ્ર પર જવા માટે પાણીની જેમ ડોલર વહાવ્યા. લોકોએ પૂછ્યું કે આટલો ધુમાડો કેમ કર્યો?
કંટાળો કામ બગાડે છે. માણસનું મગજ એક વિચિત્ર યંત્ર છે. જ્યારે કામ બહુ અઘરું ન હોય પણ અત્યંત એકવિધ અને કંટાળાજનક હોય, ત્યારે મન ભટકવા લાગે છે. મગજ પાસે વધારાની વિચારવાની ક્ષમતા પડી રહી હોય છે.
તમે જે સંકટથી બચવા માંગો છો, તમારું આખું ધ્યાન માત્ર એના પર ચોંટી જાય ત્યારે શું થાય? પરિણામ એ આવે છે કે તમે સીધા એ જ સંકટમાં જઈને અથડાઈ પડો છો. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ફાંસલાને 'ટાર્ગેટ ફિક્સેશન' કહે છે.
ટેક્સીવાળાનું કામ મુસાફરને તેના ગંતવ્ય સ્થાને પહોંચાડવાનું છે, તેના વિચારો કે ચરિત્ર તપાસવાનું નહીં. રસ્તા પર ઊભેલી પીળી-કાળી ટેક્સીમાં બેસનાર સાધુ છે કે શરાબી, જો તે કાયદેસર ભાડું ચૂકવે અને શાંતિથી બેસે, તો ડ્રાઇવર તેને ના પાડી શકતો નથી.
બિલાડીના શરીરમાં એક પરોપજીવી જીવાણુ રહે છે: ટેક્સોપ્લાઝ્મા ગોન્ડી. આ જીવાણુ ઉંદરના મગજમાં ઘૂસીને તેનો ડર ખતમ કરી નાખે છે. ઉંદર સામે ચાલીને બિલાડી પાસે જાય છે અને મરી જાય છે. જીવાણુને બિલાડીનું પેટ જોઈતું હતું, ઉંદર તો માત્ર વાહન બન્યો.
કોઈ સંસ્થા કે વેપાર એટલો મોટો થઈ જાય કે તેને મરવા પણ ન દેવાય. તે પડી ભાંગે તો આખી વ્યવસ્થા ધ્વસ્ત થઈ જાય. એટલે જ સરકાર કે સમાજે તેને બચાવવા દોડવું પડે. આ અર્થશાસ્ત્રનો પ્રખ્યાત ‘ટૂ બિગ ટુ ફેઈલ’ ખ્યાલ છે.
અર્થશાસ્ત્રમાં એક જૂનો ખ્યાલ છે: ‘રિસોર્સ કર્સ’ અથવા સંસાધનનો શાપ. જે દેશની જમીનમાંથી અઢળક કાચું તેલ કે હીરા નીકળે, તે દેશ મોટે ભાગે આળસુ, ભ્રષ્ટ અને અસ્થિર બની જાય છે. મહેનત વગર મળતી અઢળક સંપત્તિ બીજી બધી આર્થિક ક્ષમતાઓને મારી નાખે છે.
કોઈ સંસ્થા કે સમાજ જ્યારે અંદરથી સડવા લાગે, ત્યારે સૌથી પહેલું મોત તેના નિયમોનું નથી થતું, માણસના ઉત્સાહનું થાય છે. લોકો કામ કરવાનું છોડી નથી દેતા. તેઓ ઓફિસે નિયમિત આવે છે, હાજરી પૂરે છે, કાગળો આગળ ધપાવે છે.
દરિયાના મોજાં પર લાકડાના પાટિયા સાથે સંતુલન સાધવું એ કળા છે. મોજું ક્યારે ઊંચું થશે અને ક્યારે તૂટી પડશે, એ તમારા હાથમાં નથી હોતું. સર્ફર માત્ર એટલું કરી શકે કે પોતાના પગનું વજન બદલીને મોજાની દિશા પકડે.
માણસ સાધન બનાવે છે, પછી સાધન માણસને ઘડે છે. તમે જે સ્માર્ટફોન વાપરો છો, એ માત્ર પ્લાસ્ટિક અને કાચનો ટુકડો નથી. એ ધીમે ધીમે તમારા વિચારવાની રીત, તમારી ધીરજ અને તમારા સ્વભાવને બદલી નાખે છે.
નવી ટેકનોલોજી આવે ત્યારે દરવાજો ખુલ્લો નથી હોતો, માત્ર એક બારી થોડીવાર માટે ખૂલે છે. આ બારી હંમેશાં ખુલ્લી રહેતી નથી. વિજ્ઞાન કે ઉદ્યોગમાં જ્યારે કોઈ મોટો પલટો આવે, ત્યારે જૂના ઇજારાદારો હતપ્રભ થઈ જાય છે.
તમે સો મીટર દોડવાના હો ત્યારે જે ઝડપ રાખો, તે મેરેથોનની શરૂઆતમાં નથી રાખતા. કોઈ તમને શીખવતું નથી, પગ આપોઆપ ધીમા પડે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. મગજ કામ પૂરું થવાનો છેડો પહેલેથી માપી લે છે અને તે મુજબ શરીરની ઊર્જા વહેંચે છે.
ટેલિસ્કોપથી દૂરનો તારો એકદમ નજીક દેખાય છે. પણ તારો ત્યાં પહોંચી જતો નથી, વચ્ચે હજી લાખો માઈલનું અંધારું અંતર બાકી હોય છે. માનવ મગજ પણ અમુક વાસ્તવિકતાઓને ટેલિસ્કોપથી જુએ છે.
શનિવાર-રવિવારની રજાઓ પૂરી થાય એટલે સોમવારે સવારે કોર્પોરેટ જગતમાં નકલી સ્મિતનો મેળો ભરાય છે. ગયેલા અઠવાડિયે કયો પ્રોજેક્ટ ડૂબી ગયો અને કેટલા પૈસાનું નુકસાન થયું, એ વાત પર પાવડર લગાવી દેવામાં આવે છે.
એક જ વિષયમાં આખી જિંદગી માથું કૂટનારા લોકોને આપણે નિષ્ણાત કહીએ છીએ. દુનિયા તેમને સલામ કરે છે. પણ સત્ય એ છે કે એક જ કૂવામાં સતત ડૂબકી મારવાથી દૃષ્ટિ સંકુચિત થઈ જાય છે. તેમિન અસર સાવ ઊંધી વાત શીખવે છે.