અદલાબદલીનો પ્રયોગ

તમે તમારી સામે ઊભેલી વ્યક્તિને ખરેખર જુઓ છો કે માત્ર તેના પદ કે ભૂમિકાને? મનોવિજ્ઞાનમાં આ સવાલનો જવાબ મેળવવા ‘સ્વેપ એક્સપેરિમેન્ટ’ એટલે કે અદલાબદલીનો પ્રયોગ જાણીતો છે. પ્રયોગ બહુ રસપ્રદ હતો. એક સંશોધક રસ્તા પર ચાલતા અજાણ્યા માણસ પાસે જઈને નકશામાં રસ્તો પૂછે છે. વાતો ચાલુ હોય ત્યાં જ બે મજૂરો મોટો દરવાજો લઈને બંનેની વચ્ચેથી નીકળે છે. એ પડદા પાછળ મૂળ સંશોધક ખસી જાય છે અને તેના કપડાં જેવો જ ડ્રેસ પહેરેલો તદ્દન બીજો જ માણસ વાર્તાલાપ ચાલુ રાખે છે. નવાઈની વાત એ છે કે સામેવાળા મોટાભાગના લોકો પકડી જ નથી શકતા કે માણસ બદલાઈ ગયો છે.

આ પ્રયોગ સાયકોલોજીમાં ડેનિયલ સિમોન્સ અને ડેનિયલ લેવિનના ‘ડોર સ્ટડી’ નામે પ્રખ્યાત થયો. મગજ વિગતોની ચોરી પકડવામાં કેટલું આળસુ છે તે આનાથી સાબિત થયું. તેને વિજ્ઞાન ‘ચેન્જ બ્લાઇન્ડનેસ’ કહે છે. આપણી આંખો કેમેરો નથી જે બધું રેકોર્ડ કરે. મગજ માત્ર એક કાચો ઢાંચો સાચવે છે કે ‘મારી સામે એક માણસ રસ્તો પૂછે છે’. ચહેરો, વાળ કે આંખોની ઝીણી વિગતો તરફ આપણું ધ્યાન જ હોતું નથી, કારણ કે આપણને તેની જરૂર લાગતી નથી.

આ ખામી રોજિંદા જીવનમાં અહંકાર અને અસંવેદનશીલતા ઊભી કરે છે. આપણે માણસો સાથે નહીં, તેમની વ્યાખ્યાઓ સાથે વ્યવહાર કરીએ છીએ. ઓફિસમાં પટાવાળો બદલાઈ જાય તો પણ સાહેબને ખબર નથી પડતી, કેમ કે સાહેબ માણસને નહીં, માત્ર ખાખી વર્દી અને ચાના કપને જોતા હતા. આપણે સામેવાળાની અંદર રહેલા જીવંત માણસને ભૂંસી નાખીએ છીએ અને માત્ર તેના સામાજિક લેબલને પ્રતિભાવ આપીએ છીએ.

હરિદ્વાર કે ઋષિકેશની યાત્રાએ નીકળો ત્યારે આ પ્રયોગ જાતે જોવા મળે. ટૂર બસમાં બેઠેલા કાંતિભાઈ આખો દિવસ ડ્રાઈવર સાથે વાત કરે. ‘ભાઈ, એસી ધીમું કરો’, ‘ભાઈ, ક્યારે પહોંચાડીશ?’ પણ સાંજે ઢાબા પર એ જ ડ્રાઈવર બીજા સામાન્ય શર્ટમાં તેમની બાજુની ખુરશી પર બેસે તો કાંતિભાઈ તેને ઓળખી પણ શકતા નથી. તેમના માટે એ વ્યક્તિ ડ્રાઈવરની સીટ પર બેઠેલું માત્ર એક સાધન હતું, કોઈ ચેતના ધરાવતો માણસ નહીં. જ્યાં સુધી હોદ્દાનો આભાસ ન હોય, ત્યાં સુધી આપણે કોઈનું અસ્તિત્વ સ્વીકારવા પણ તૈયાર નથી હોતા.

આંખોથી નહીં, પૂર્વગ્રહોથી જોવાની ટેવ માણસને આંધળો બનાવી દે છે.