ટેલિસ્કોપ ઇફેક્ટ

ટેલિસ્કોપથી દૂરનો તારો એકદમ નજીક દેખાય છે. પણ તારો ત્યાં પહોંચી જતો નથી, વચ્ચે હજી લાખો માઈલનું અંધારું અંતર બાકી હોય છે. માનવ મગજ પણ અમુક વાસ્તવિકતાઓને ટેલિસ્કોપથી જુએ છે. ભવિષ્યમાં બનનારી કોઈ મોટી ટેક્નોલોજી કે યોજના આપણને લાગે છે કે બસ કાલ સવારે જ આવી પહોંચશે. અથવા તો, એક ચોક્કસ વ્યક્તિનું દુઃખ આપણી આંખ સામે એટલું મોટું થઈને ઊભું રહે છે કે તેની પાછળ હજારો લોકોની શાંત વેદના આપણને સાવ અદૃશ્ય લાગે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ભ્રમણાને ટેલિસ્કોપ ઇફેક્ટ કહે છે.

આ શબ્દ કયા લેખકે કે પ્રયોગશાળામાં પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયેલું નથી. પરંતુ આધુનિક વર્તનવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રમાં આ ખ્યાલ વારંવાર ચર્ચાય છે. આ માત્ર આશાવાદ નથી, અંતર અને તીવ્રતાનું ખોટું માપ છે. જ્યારે કોઈ ઘટના નજીક લાગે છે ત્યારે આપણે તેની તૈયારી માટે સમય ગુમાવી બેસીએ છીએ. જ્યારે કોઈ એક વ્યક્તિનું દર્દ આપણું પૂરું ધ્યાન ખેંચી લે છે ત્યારે સંસ્થાકીય સ્તરે થતી મોટી બરબાદીઓ તરફ આપણી આંખ આડા કાન થઈ જાય છે.

આ વિરોધાભાસ આપણી પ્રાથમિકતાઓને વિકૃત કરી નાખે છે. રાજકોટ કે વડોદરાની કોઈ મોટી મલ્ટિસ્પેશ્યાલિટી હોસ્પિટલમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. એક ગરીબ બાળકના હૃદયના ઓપરેશન માટે વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં અપીલ ફરે છે. કલાકમાં પાંચ લાખ રૂપિયા ભેગા થઈ જાય છે. લોકો ભાવુક થઈને દાન વહાવે છે. એ જ હોસ્પિટલના જનરલ વોર્ડમાં સાદા ક્ષય કે ન્યુમોનિયાથી રોજ ડઝનબંધ દર્દીઓ દવાના અભાવે તરફડે છે. તેમના માટે કોઈ ગ્રૂપ બનતું નથી, કોઈ આંસુ સારતું નથી. ટેલિસ્કોપે એક ચહેરો મોટો બતાવ્યો, આખો રોગચાળો અદૃશ્ય કરી દીધો.

મેડિકલ સાયન્સમાં પણ આવું જ બને છે. કેન્સરની કોઈ એક નવી થેરાપીનું પ્રાથમિક પરિણામ આવે એટલે અખબારો હેડલાઇન બાંધે છે કે રોગ નાબૂદ થઈ ગયો. દર્દીઓને લાગે છે કે રામબાણ ઈલાજ આવતા અઠવાડિયે મેડિકલ સ્ટોરમાં મળશે. હકીકતમાં તે દવા બજાર સુધી પહોંચતા દસ વર્ષ અને અબજો રૂપિયા લાગી જાય છે. આભાસ હંમેશાં ઝડપી હોય છે, વિજ્ઞાન ધીમું અને કઠોર હોય છે.

મોટા કેમેરા ઘણીવાર સાચી સમસ્યાઓથી બચવાનું સૌથી સસ્તું બહાનું હોય છે.