ટેકનિકલ નૈતિક પતન

કોઈ સંસ્થા કે સમાજ જ્યારે અંદરથી સડવા લાગે, ત્યારે સૌથી પહેલું મોત તેના નિયમોનું નથી થતું, માણસના ઉત્સાહનું થાય છે. લોકો કામ કરવાનું છોડી નથી દેતા. તેઓ ઓફિસે નિયમિત આવે છે, હાજરી પૂરે છે, કાગળો આગળ ધપાવે છે. પણ આખી કવાયતમાંથી અર્થ ગાયબ થઈ ચૂક્યો હોય છે. સમાજશાસ્ત્રી સેમ્યુઅલ કોહ્ને પોતાના ૨૦૨૧ના પુસ્તક ‘ઓલ સોસાયટીઝ ડાઈ’માં આ સ્થિતિને ‘ટેકનિકલ ડીમોરાલાઇઝેશન’ નામ આપ્યું છે. આ માત્ર અંગત ઉદાસીનતા નથી. આ એક સંસ્થાકીય રોગ છે, જ્યાં સડો એટલો ઊંડો ઊતરી ગયો હોય છે કે પ્રામાણિકપણે શ્રેષ્ઠ કામ કરવાનો કોઈ તર્ક જ બચતો નથી.

આ સ્થિતિમાં માણસ અસામાજિક કે બળવાખોર નથી બનતો. તે માત્ર યાંત્રિક બની જાય છે. જ્યારે તંત્રમાં માત્ર ભ્રષ્ટાચાર, લાગવગ અને સડેલી પ્રક્રિયાઓ જ બચે, ત્યારે સારો કારીગર પણ સમજી જાય છે કે ગુણવત્તાનું કોઈ મૂલ્ય નથી. પરિણામે, નીતિમત્તા અને વ્યાવસાયિક ખુમારી આપોઆપ ઓગળી જાય છે. લોકો પોતાની આવડતને છેતરીને કેવળ સિસ્ટમને સાચવવામાં લાગી જાય છે. આ આળસ નથી, આ વ્યવસ્થા સામે હારી ગયેલા મગજનું નૈતિક શરણાગતિપત્ર છે.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ મુંબઈનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ છે. કોઈ નવો, તેજસ્વી પટકથા લેખક બહુ મોટું સપનું લઈને બોલિવૂડમાં પ્રવેશે છે. શરૂઆતમાં એ અદભુત વાર્તા લખવા માંગે છે. પણ સ્ટુડિયોની બેઠકોમાં તેને સમજાય છે કે કન્ટેન્ટ નહીં, સુપરસ્ટારની તારીખો અને સોશિયલ મીડિયાના આંકડા જ સર્વોપરી છે. પ્રોડ્યુસરને વાર્તામાં નહીં, ફોર્મ્યુલામાં રસ છે. બે-ત્રણ પ્રોજેક્ટ પછી એ લેખક વિરોધ કરવાનું બંધ કરી દે છે. એ ખરાબ સીન લખતી વખતે દલીલ નથી કરતો. એ ચેક સ્વીકારે છે અને કચરો પટકથા પધરાવી દે છે. એનું ટેકનિકલ પતન પૂરું થઈ ગયું છે.

આ રોગ સરકારી તંત્રથી લઈને મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓ સુધી ફેલાયેલો છે. જ્યારે ટોચ પર બેઠેલા લોકો માત્ર સત્તા ટકાવવા નિયમોનો છેદ ઉડાડે, ત્યારે નીચે કામ કરતો વર્ગ ઉત્કૃષ્ટતાનો મોહ છોડી દે છે. સંસ્થા જીવતી દેખાય છે, પણ અંદરથી ખોખલી થઈ ચૂકી હોય છે.

જ્યાં પ્રામાણિક આવડતની કોઈ કિંમત ન રહે, ત્યાં માણસ નોકરી નથી છોડતો, પોતાનો આત્મા વેચીને માત્ર પગાર લેવાનું શરૂ કરી દે છે.