ટેકકોનોમી

વિચાર સસ્તો છે, પણ ઘોંઘાટ મોંઘો છે. આજના ઈન્ટરનેટ યુગમાં ઊંડા વિશ્લેષણ કરતાં ઉતાવળા, તીખા અને આક્રમક અભિપ્રાયોનું ચલણ વધારે છે. અંગ્રેજીમાં જેને 'હોટ ટેક' કહે છે, એવા તત્કાળ ફેંકાયેલા મંતવ્યો હવે માત્ર વાતો નથી રહ્યા; એ આખી આર્થિક વ્યવસ્થા ચલાવે છે. આ સ્થિતિને અમેરિકન નાણાકીય લેખિકા કાયલા સ્કેનલોને વર્ષ ૨૦૨૩માં 'ટેકકોનોમી' નામ આપ્યું. માહિતીની આ એવી બજાર છે જ્યાં ઉશ્કેરણીજનક અભિપ્રાયો સંપત્તિની જેમ વેચાય છે. લોકો શેરબજારના શેરની જેમ રોજેરોજ પોતાના નિવેદનો ફેંકે છે અને તેના પર પબ્લિકનું ધ્યાન ખેંચીને નફો કમાય છે.

આ કોઈ સાહિત્યિક ચર્ચા નથી. આ રોકડિયા ફાયદાની રમત છે. સોશિયલ મીડિયા પર જે માણસ જેટલો તીખો અને એકતરફી બોલે, એટલી એની કિંમત વધારે અંકાય છે. શાંત, સંતુલિત અને તાર્કિક માણસ ભૂખે મરે છે, જ્યારે ગાળાગાળી કે વિવાદ પેદા કરતો માણસ લાખો ક્લિક્સ મેળવી લે છે. પરિણામ એ આવે છે કે વાસ્તવિક જમીની હકીકતો પાછળ છૂટી જાય છે અને માત્ર વાતાવરણ કેવું ઊભું થયું છે તેના પર આખી સંસ્થાઓ અને અર્થતંત્રો નાચવા લાગે છે. ધારણા જ સત્ય બની જાય છે.

આનું સૌથી વરવું રૂપ ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણીઓમાં જોવા મળે છે. ટીવી સ્ટુડિયોમાં બેઠેલા પ્રવક્તાઓ કે ટ્વિટર પર બેઠેલા કહેવાતા વિશ્લેષકો ગણતરીની મિનિટોમાં ચૂંટણીના વલણો જાહેર કરી દે છે. કોઈ તથ્ય વગર માત્ર એક સનસનાટીભર્યો દાવો ફેંકાય છે: 'આ પક્ષ સાફ થઈ ગયો' અથવા 'પેલાનું મોજું ફેલાઈ ગયું છે'. એ દાવા પાછળ પબ્લિક દોડે છે, સટ્ટાબજાર ઊંચુંનીચું થાય છે અને વોટિંગનું માનસ પણ બદલાય છે. અસલ નીતિઓ કે પ્રજાના પ્રશ્નો કોઈને પૂછવા નથી, બસ કોણે સૌથી મોટો ધડાકો કર્યો એના પર ધ્યાન છે.

તમે જ્યારે સ્ક્રીન ખોલો છો ત્યારે તમે માહિતી નથી લેતા, કોઈના અભિપ્રાયની કિંમત ચૂકવો છો. મફતનું મનોરંજન સમજીને જે વિવાદ તમે ગળી જાવ છો, એ કોઈકનું પ્રોડક્ટ છે. સમસ્યા એ છે કે જે સમાજમાં સસ્તા મંતવ્યો સૌથી કિંમતી બની જાય, ત્યાં ગંભીર નિર્ણયો લેવાની તાકાત ખતમ થઈ જાય છે. લોકો સત્ય જાણવા માટે નહીં, પણ પોતાનો પક્ષ જીતતો જોવા માટે બૂમો પાડતા ભાડૂતી નિષ્ણાતોને ફોલો કરે છે.

જે બજારમાં અક્કલ કરતાં અવાજની બોલી ઊંચી બોલાતી હોય, ત્યાં આખરે દેશના નિર્ણયો પણ ભંગારના ભાવે જ વેચાય છે.