સ્વિચ કોસ્ટ ઇફેક્ટ

મગજ કમ્પ્યુટર નથી કે એક ક્લિક પર નવો ટેબ ખુલી જાય અને જૂનો શાંતિથી બેસી રહે. માણસ જ્યારે એક કામ છોડીને તરત બીજા કામ પર કૂદે છે, ત્યારે એ મફતમાં નથી થતું. મગજે કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આ કિંમત એટલે 'સ્વિચ કોસ્ટ'. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને ટાસ્ક-સ્વિચિંગ પેનલ્ટી કહે છે. જ્યારે તમે અડધા લખાયેલા ઈમેઇલ વચ્ચે વોટ્સએપનો મેસેજ ચેક કરો છો, ત્યારે તમારું ધ્યાન ફક્ત વિભાજિત નથી થતું, કચડાઈ જાય છે.

આ વિચાર કોગ્નિટિવ સાયકોલોજીના પ્રયોગોમાંથી આવ્યો છે. નેવુંના દાયકામાં રોબર્ટ રોજર્સ અને સ્ટીફન મોન્સેલ જેવા સંશોધકોએ પ્રયોગશાળામાં સાબિત કર્યું કે એક નિયમમાંથી બીજા નિયમમાં મગજને વાળતાં જ સમયનો બગાડ થાય છે અને ભૂલો વધે છે. આપણને વહેમ હોય છે કે આપણે મલ્ટિટાસ્કિંગ કરીએ છીએ. વાસ્તવમાં મગજ એકસાથે બે જટિલ કામ કરી જ શકતું નથી. એ ફક્ત અત્યંત ઝડપથી એક કામથી બીજા કામ વચ્ચે પલકારા મારે છે. આ કુદકાબાજીમાં ઊર્જા વેડફાય છે.

આ ખેલની ખરી કિંમત બહુ મોટી છે. કામ પૂરું કરવામાં સમય બમણો લાગે છે અને પરિણામ સુસ્ત આવે છે. સૌથી મોટું નુકસાન એ થાય છે કે માણસ ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે. અડધું મગજ જૂના કામના વિચારોમાં અટવાયેલું રહે છે, જેને વિદ્વાનો 'એટેન્શન રેસિડ્યુ' કહે છે. તમે મીટિંગમાં બેઠા હો પણ અડધું ધ્યાન હજુ પેલા અધૂરા રિપોર્ટમાં હોય. પરિણામે માણસ દિવસના અંતે થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે, છતાં હાથમાં એક પણ નક્કર પરિણામ હોતું નથી.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ આધુનિક સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. એક કોડર ગંભીરતાથી સોફ્ટવેરનું લોજિક લખી રહ્યો છે. અચાનક સ્લેક પર પિંગ થાય છે, 'ભાઈ, પેલા ક્લાયન્ટનું શું થયું?' એ ઉત્તર આપે છે. પાછો કોડ પર આવે છે. એટલામાં બાજુમાંથી મેનેજર આવીને પૂછે છે, 'પાંચ મિનિટ વાત થાય?' પેલા ડેવલપરની એકાગ્રતાના ટુકડા થઈ ગયા. એ પાંચ મિનિટનો વિક્ષેપ હતો, પણ મૂળ પ્રવાહમાં પાછા ફરતાં એને પચીસ મિનિટ લાગશે. દિવસના આઠ કલાકમાં એણે વીસ વાર કામ બદલ્યું. સાંજ પડે એટલે કોડમાં ભૂલો નીકળે છે. આ આળસ નથી, સ્વિચ કોસ્ટનો ટેક્સ છે.

કામ બદલવું એ પ્રગતિ નથી, મગજને આપવો પડતો હપ્તો છે; જેટલા કૂદકા વધારે, એટલું દેવાળું વહેલું ફૂંકાય.