અભ્યાસક્રમની ભ્રમણા

શાળા આપણને એક ખોટી ખાતરી આપે છે. એ આપણને શીખવે છે કે જો કોઈ વસ્તુ અભ્યાસક્રમમાં છપાયેલી છે, તો જ પરીક્ષામાં પૂછાશે. બહારનું કશું નહીં આવે. જિંદગીમાં આ ધારણા કાગળની હોડી જેવી સાબિત થાય છે. આ વિચારને આપણે અભ્યાસક્રમની ભ્રમણા કહી શકીએ. કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દ સત્તાવાર રીતે ઘડ્યો નથી. પણ આ માનસિકતા આપણા લોહીમાં દાયકાઓથી ઘૂસી ગઈ છે: જગત કોઈ પૂર્વનિર્ધારિત લિસ્ટ મુજબ જ ચાલશે.

આ ધારણા પાછળની માન્યતા એવી હોય છે કે જે મુદ્દો નિયમપુસ્તિકામાં નથી, તે જગતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતો જ નથી. આપણે એવું માની લઈએ છીએ કે તૈયારી માત્ર નક્કી કરેલી યાદીની જ કરવાની હોય. પણ ખરી દુર્ઘટનાઓ, અસલી પડકારો અને વાસ્તવિક સંકટો ક્યારેય સિલેબસ જોઈને આવતા નથી. જે ક્ષણે તમે બંધિયાર પાઠ્યક્રમની બહાર વિચારવાનું બંધ કરો છો, એ જ ક્ષણે તમે વાસ્તવિકતા સામે અંધ બની જાઓ છો.

આપણા મંદિરોના ટ્રસ્ટ અને ગણેશોત્સવ કે નવરાત્રિની સમિતિઓ આ માનસિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આયોજકો પાસે પાછલા પચાસ વર્ષની એક ચીલાચાલુ યાદી હોય છે: મંડપ, સાઉન્ડ સિસ્ટમ, પ્રસાદ અને સિક્યુરિટી ગાર્ડ. સિલેબસ પૂરો. પણ અચાનક વીઆઇપી દર્શનાર્થીઓ વચ્ચે ધક્કામુક્કી થાય, અણધાર્યો વરસાદ મંડપ ઉડાવી દે કે અફવા ફેલાય ત્યારે આખી વ્યવસ્થા પડી ભાંગે છે. એમના કાગળિયા પર બધું બરાબર હતું, પણ જીવન કાગળની બહાર બન્યું.

નિષ્ફળતા હંમેશાં એ જગ્યાએથી દાખલ થાય છે જે પ્રશ્નપત્રમાં નહોતી. જે લોકો પોતાનું જીવન, વેપાર કે વ્યવસ્થા માત્ર પૂર્વતૈયાર સિલેબસ મુજબ ચલાવે છે, તેઓ વાસ્તવિક કટોકટી વખતે બઘવાઈ જાય છે. આયોજન જરૂરી છે, પણ યોજનાને જ આખરી સત્ય માની લેવું એ સૌથી મોટી મૂર્ખાઈ છે.

જીવન કોઈ યુનિવર્સિટી નથી જે પેપર માત્ર સિલેબસમાંથી જ કાઢે; ખરી પરીક્ષા હંમેશાં અભ્યાસક્રમ બહારની જ હોય છે.