અવાજનો પૂર્વગ્રહ

માણસ શું બોલે છે તેના કરતાં તે કેવું બોલે છે, આપણું મગજ તેના પર પહેલાં ત્રાટકે છે. આ ખામીનું નામ વોઇસ બાયસ. અવાજનો ટોન, લહેકો, પીચ કે પ્રાદેશિક છાંટ સાંભળીને આપણે સામેવાળાની બુદ્ધિ, વર્ગ અને ક્ષમતાનું માપ કાઢી નાખીએ છીએ. ભારે, ઘેરો અને અંગ્રેજી છાંટવાળો અવાજ હોય એટલે માણસ આપોઆપ હોશિયાર લાગવા માંડે. પાતળો, તીણો કે દેશી લહેકાવાળો અવાજ હોય તો સાચી વાત પણ વજન વગરની લાગે. આ કોઈ વૈચારિક તારણ નથી, આપણી કાન આધારિત પ્રાથમિક આંધળી વૃત્તિ છે.

આ વિચાર ભાષાશાસ્ત્ર અને સામાજિક મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી બહાર આવ્યો છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ સિક્કાની જેમ એકલા હાથે નથી પાડ્યો. સંશોધકો વર્ષોથી નોંધે છે કે લોકો અવાજ સાંભળીને સેકન્ડના દસમા ભાગમાં સામેવાળાનું ચારિત્ર્ય નક્કી કરી લે છે. માણસ ચહેરો જોયા વગર માત્ર ફોન પર કોઈનો અવાજ સાંભળીને પણ એના વિશે પૂર્વગ્રહો બાંધી લે છે. આધુનિક સમયમાં કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમ અને વોઇસ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ્સ પણ અમુક ખાસ લહેકાઓને જ સાચા માને છે, જે આ પૂર્વગ્રહનું યાંત્રિક સ્વરૂપ છે.

આ પૂર્વગ્રહ બહુ મોંઘો પડે છે. તમે કોઈની દલીલનું વજન તપાસવાને બદલે તેના ગળાની આવૃત્તિ માપી રહ્યા છો. કોર્પોરેટ મીટિંગમાં બુલંદ અવાજે બોલાયેલો બકવાસ માન્યતા મેળવી લે છે, જ્યારે ધીમા અવાજે રજૂ થયેલી તેજસ્વી વાત દબાઈ જાય છે. નેતૃત્વમાં પણ જે મોટેથી બોલી શકે તેને લોકો સ્વાભાવિક લીડર માની બેસે છે. સાચું જ્ઞાન ઘણીવાર ખચકાટ સાથે બોલાય છે, જ્યારે અહંકાર હંમેશાં સ્પષ્ટ અને પહાડી અવાજમાં પ્રગટ થાય છે.

અમદાવાદ કે રાજકોટના કોઈ નીટ-જેઈઈ કોચિંગ ક્લાસનું દ્રશ્ય જુઓ. બે શિક્ષકો ભણાવે છે. પહેલા શિક્ષક ગામડામાંથી આવ્યા છે, ભૌતિકવિજ્ઞાનના અઘરા સિદ્ધાંતોનું ઊંડું જ્ઞાન ધરાવે છે, પણ એમની કાઠિયાવાડી છાંટ જીભે વળગેલી છે અને અવાજ થોડો પાતળો છે. બીજા શિક્ષક મહાનગરમાંથી આવ્યા છે, વિષયનું જ્ઞાન મધ્યમ છે, પણ અવાજ ઘેરો, ધીરગંભીર અને કોન્વેન્ટ અંગ્રેજી લહેકાવાળો છે. વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ આંખ મીંચીને બીજા શિક્ષકને મહાન સ્કોલર માની લેશે. પહેલા સાહેબનું અસલી જ્ઞાન એમના અવાજના લહેકા નીચે દટાઈ જાય છે. આપણે વિચાર નથી સાંભળતા, માત્ર રણકો સાંભળીએ છીએ.

કાનની આળસ મગજને છેતરે છે. અવાજમાં વજન હોય એટલે વાતમાં તથ્ય હોય જ, એવો કોઈ કુદરતી નિયમ નથી.