સ્ટીલમેનિંગ

કોઈની દલીલને તોડી પાડવી હોય તો સૌથી સહેલો રસ્તો કયો? એની વાતને મચેડીને નબળી બનાવી દો, પછી એના પર હુમલો કરો. તર્કશાસ્ત્ર આને ‘સ્ટ્રોમેન’ કહે છે. પણ આ બાલિશ રીત છે. ‘સ્ટીલમેનિંગ’ એનાથી બરાબર ઊંધી પ્રક્રિયા છે. સામેવાળાનો જે વિચાર છે, એનું સૌથી મજબૂત, સૌથી પ્રભાવશાળી અને શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ પહેલાં તમે પોતે રજૂ કરો. એટલી હદે સાચી રીતે રજૂ કરો કે સામેવાળો ખુશ થઈને કહે, “હા, મારો કહેવાનો અસલ મતલબ આ જ હતો.” અને પછી, જો ખરેખર તમારામાં દમ હોય, તો એ વજ્ર જેવી દલીલનું ખંડન કરી બતાવો.

આ શબ્દ સમકાલીન તર્કશાસ્ત્ર અને રેશનલિસ્ટ ચળવળમાંથી આવ્યો છે. વિચાર બહુ જૂનો અને પ્રામાણિક છે. જો તમે માત્ર સામેવાળાની નબળી કે અધકચરી વાતને પછાડીને ખુશ થતા હો, તો તમે સત્ય નથી શોધતા; તમે માત્ર તમારો અહંકાર પોષો છો. વિરોધીની વાતમાં રહેલું સત્વ સ્વીકારવું એ કાયરોનું કામ નથી. એના માટે મગજમાં ખુલ્લાપણું અને છાતીમાં હિંમત જોઈએ.

આપણો સામાન્ય સ્વભાવ વકીલાત કરવાનો છે, સત્ય શોધવાનો નહીં. પરિણામે પરિવારની ચર્ચા હોય કે વોટ્સએપ ગ્રૂપ, આપણે સામેવાળાની વાતનો સૌથી સસ્તો અર્થ પકડીને બેસી જઈએ છીએ. સ્ટીલમેનિંગ કરવાથી બિનજરૂરી ઝઘડા અટકે છે. જ્યારે તમે સામેવાળાની વાતને એના પોતાના કરતાં પણ વધારે વજનદાર રીતે રજૂ કરો છો, ત્યારે તેનો બચાવ કરવાનો ઉતારુ પક્ષ ખરી પડે છે. સંવાદ લડાઈ મટીને અસલ મંથન બને છે.

ન્યૂ જર્સીમાં રહેતો અમિત પોતાના નિવૃત્ત પિતા સાથે દર રવિવારે દલીલમાં ઊતરે છે. પિતા કહે છે કે હવે અમેરિકામાં કશું રાખ્યું નથી, પાછા વડોદરા આવી જવું જોઈએ. અમિત જો સ્ટ્રોમેન કરશે તો કહેશે, “તમને અમેરિકાની આઝાદી અને સ્વચ્છતાની કદર જ નથી.” પણ જો તે સ્ટીલમેનિંગ કરે તો પિતાની વાતનું શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ પકડશે: “તમે એટલા માટે પાછા જવા માંગો છો કારણ કે ઉંમર વધતાં ત્યાં જૂના મિત્રોનું સામાજિક વર્તુળ અને એકલતા વગરનું જીવન મળશે, જે અહીં ડોલર આપીને પણ ખરીદી શકાતું નથી.” આટલું કહ્યા પછી જો અમિત પોતાની વાત મૂકે, તો પિતા પણ સાંભળશે.

નબળા દુશ્મનને હરાવવો એ સસ્તો વિજય છે. સાચી તાકાત સામેવાળાની સૌથી મજબૂત દલીલને હરાવવામાં છે.