સ્ટેમ ટેવો

વિજ્ઞાન કે ગણિત માત્ર શાળાના વિષયો નથી. એ વિચારવાની એક ખાસ પદ્ધતિ છે. શિક્ષણ જગતમાં આને ‘સ્ટેમ ટેવો’ કહેવામાં આવે છે. વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, એન્જિનિયરિંગ અને ગણિતના અક્ષરો ભેગા કરીને આ સંજ્ઞા બની છે. આ કોઈ એક પુસ્તક કે વિચારકે રાતોરાત શોધેલી થિયરી નથી. પણ આધુનિક કેળવણીકારો આ ચાર વિદ્યાશાખાઓના મૂળ ગુણોને રોજિંદા જીવન માટે જરૂરી માને છે. એ ગુણો કયા? અંધશ્રદ્ધા વિના સવાલ પૂછવો, સાબિતી માગવી, નાની ભૂલોમાંથી સુધારો કરવો અને ગણતરીપૂર્વક ધીરજ રાખવી.

આપણે ત્યાં મોટા ભાગના લોકો ભાવુક થઈને નિર્ણયો લે છે. કુટુંબમાં, વેપારમાં અને જીવનમાં આપણે વડીલોના રિવાજ કે અંગત વહેમ પર ચાલીએ છીએ. સ્ટેમ ટેવો આનાથી બિલકુલ ઊંધી દિશામાં કામ કરે છે. તે કહે છે કે ગમે તેટલી ચમકદાર વાર્તા હોય, સામે આંકડા મૂકો. સમસ્યા આવે ત્યારે ગભરાઈને બેસી જવાને બદલે એને નાના હિસ્સાઓમાં વહેંચો. એક પ્રયોગ નિષ્ફળ જાય તો સમગ્ર પરિણામને નસીબનો વાંક ગણવાને બદલે ખામી ક્યાં રહી ગઈ એની ચોક્કસ તપાસ કરો.

સુરતના હીરા ઉદ્યોગને જુઓ. ત્યાં પારંપરિક અનુભવ કામ કરતો હતો. પણ જ્યારે વિદેશી લેબમાં બનેલા હીરા બજારમાં આવ્યા, ત્યારે પરંપરાગત રીતો ધ્રૂજી ગઈ. જે પેઢીઓ માત્ર આંખના અંદાજ પર ચાલતી હતી તે અટકી ગઈ. પણ જે વેપારીઓએ સ્ટેમ ટેવો અપનાવી, એમણે ખેલ બદલી નાખ્યો. એમણે લેસર ટેકનોલોજી શીખી. કટીંગની ચોક્કસ એન્જિનિયરિંગ ગણતરીઓ સમજી. હિસાબમાં કેવળ મોઢાબોલા વાયદાને બદલે કમ્પ્યુટરનું ડેટા મોડલિંગ લાવ્યા. ભાવનાઓ બાજુ પર રાખીને એમણે અખતરા ચાલુ રાખ્યા.

આ ટેવો મેળવવા માટે કોઈ એન્જિનિયરિંગની ડિગ્રી લેવાની જરૂર નથી હોતી. આ એક માનસિક વ્યવહાર છે. કોઈ પણ દાવો સાંભળો ત્યારે પૂછો કે પુરાવો ક્યાં છે. ધંધામાં નુકસાન થાય ત્યારે બીજાને દોષ દેવાને બદલે ચકાસો કે પદ્ધતિમાં ક્યાં ક્ષતિ હતી. જ્યાં સુધી જીવનમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમની આ ટેવો નહીં આવે, ત્યાં સુધી ભણેલા માણસો પણ અભણ જેવી જ ભૂલો કરતા રહેશે.

જે પ્રજા સવાલ પૂછવાના બદલે માત્ર ચમત્કારો શોધે છે, એ વિજ્ઞાનના યુગમાં પણ ગુલામ જ રહે છે.