સાંભળીને સાથે રહેવું

કોઈ માણસ જ્યારે ગુસ્સામાં કે હતાશામાં ચીસો પાડે, ત્યારે આપણી પહેલી વૃત્તિ સલાહ આપવાની હોય છે. આપણે તરત કહીએ છીએ કે શાંત થઈ જાવ, બધું સારું થઈ જશે. પેટી વિપફ્લર નામના અમેરિકન લેખકે આ આખી માનસિકતા સામે એક સાદો નિયમ મૂક્યો. એમણે એને બાળઉછેરના સંદર્ભમાં ‘સ્ટે-લિસનિંગ’ નામ આપ્યું. પણ આ નિયમ ઘરની ચાર દીવાલો પૂરતો સીમિત નથી. માણસ જ્યારે અંદરથી તૂટે કે ઉકળે, ત્યારે એને સમાધાન નથી જોઈતું હોતું. એને માત્ર એક જીવતી હાજરી જોઈએ છે, જે વચ્ચે બોલ્યા વગર એનો ભાર ઝીલી શકે.

આ કોઈ નબળાઈ નથી, અતિશય મુશ્કેલ કળા છે. જ્યારે સામેવાળો બરાડા પાડતો હોય ત્યારે ચૂપ રહેવું એ અહંકારનો મોટો ભોગ માંગે છે. આપણો સ્વભાવ દલીલ કરવાનો છે. સાંભળવું એટલે માત્ર કાન ખુલ્લા રાખવા નહીં, પણ પોતાના જવાબો ગળી જવા. સલાહ આપવી એ વાસ્તવમાં પોતાની જાતને ચડિયાતી સાબિત કરવાનો સસ્તો રસ્તો છે. જ્યારે તમે સામેવાળાના ઉભરાને અટકાવ્યા વગર વહી જવા દો છો, ત્યારે એની અંદરનો માનસિક કચરો આપોઆપ ખાલી થઈ જાય છે. એને લાગે છે કે પોતે એકલો નથી.

ભારતીય ચૂંટણીઓનો તહેવાર જુઓ. પાંચ વર્ષ સુધી ગાયબ રહેલો ધારાસભ્ય જ્યારે ગામમાં મત માંગવા જાય, ત્યારે ચોરે બેઠેલા ખેડૂતો કે યુવાનો એને ઘેરી વળે છે. રસ્તા, વીજળી કે નોકરીના નામે લોકો બૂમાબૂમ કરી મૂકે છે. કાચો નેતા તરત સફાઈ આપવા માંડશે, વચનોની લહાણી કરશે અથવા પોલીસ બોલાવશે. પણ જે પાકો રાજકારણી છે, તે શાંતિથી ઊભો રહેશે. હાથ જોડીને લોકોનો આક્રોશ સાંભળશે. એક પણ દલીલ સામી નહીં કરે. લોકો ગાળો બોલીને થાકશે એટલે અડધો ગુસ્સો તો એમને એમ ઓગળી જશે. લોકો કહેશે કે સાહેબ માણસ સારા છે, બધું સાંભળ્યું તો ખરા.

લોકશાહી હોય કે અંગત સંબંધો, માણસને દલીલોથી નહીં પણ ધીરજથી જીતી શકાય છે. બોલવું એ તાકાતનું પ્રદર્શન છે, પણ કોઈની પીડા સામે મૌન રહીને ઊભા રહેવું એ ચારિત્ર્યની નિશાની છે.

જે માણસ બીજાના ઉકળાટને સહી શકે છે, સત્તા આપોઆપ એના ખિસ્સામાં આવી જાય છે.