સામાજિક તંદુરસ્તી

શરીર માટે જિમ જવું પડે છે, પણ સંબંધો આપોઆપ ટકી રહેશે એવો વહેમ માણસ પાળે છે. જેમ સ્નાયુઓને કસરત ન મળે તો તે નબળા પડે છે, તેમ માણસો વચ્ચેના સંબંધો પણ નિયમિત સ્પર્શ વિના કરમાઈ જાય છે. આ વિચારને 'સોશિયલ ફિટનેસ' કહે છે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક સલાહ નથી, પણ જીવવિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનનું નક્કર તારણ છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના એંસી વર્ષથી વધુ ચાલેલા એક પ્રખ્યાત અભ્યાસના સંચાલકો રોબર્ટ વોલ્ડિંગર અને માર્ક શુલ્ટ્ઝે આ શબ્દ જાણીતો બનાવ્યો. એમણે જોયું કે વૃદ્ધાવસ્થામાં સૌથી તંદુરસ્ત એ લોકો નહોતા જેમનું કોલેસ્ટ્રોલ ઓછું હતું, પણ એ હતા જેમના સંબંધો મજબૂત હતા.

આપણે માનીએ છીએ કે સારો મિત્ર એ છે જેને પાંચ વર્ષ પછી મળો તો પણ ગઈકાલે જ મળ્યા હોઈએ તેવું લાગે. આ રોમેન્ટિક વિચાર સારો છે, પણ વ્યવહારમાં ખોટો છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે જો વાતચીત સાવ બંધ થઈ જાય, તો સંબંધીઓ કે મિત્રો માત્ર ભૂતકાળની સ્મૃતિ બનીને રહી જાય છે. સામાજિક કસરતનો અર્થ દરરોજ પાર્ટીઓ કરવી કે સોશિયલ મીડિયા પર સેંકડો ફોલોઅર્સ ભેગા કરવા નથી. તેનો અર્થ છે થોડા પણ સાચા માણસો સાથે નિયમિત સંવાદ જીવંત રાખવો.

ભારતીય ક્રિકેટ ટીમનું ઉદાહરણ લો. નેટ પ્રેક્ટિસમાં દરેક ખેલાડી કલાકો સુધી બેટિંગ કે બોલિંગ ઘસે છે. પણ જે ટીમ ડ્રેસિંગ રૂમમાં અંદરોઅંદર ખુલીને વાત કરી શકતી નથી, તે મેદાન પર દબાણ હેઠળ તૂટી પડે છે. ૧૯૮૩ના વર્લ્ડ કપ વિજેતાઓની એકતા કે ધોનીના સમયની ટીમમાં જોવા મળતો ભરોસો અચાનક નહોતો આવ્યો. પ્રવાસ દરમિયાન સાથે જમવું, મોડી રાત સુધી ચા પીતાં ગપ્પાં મારવા અને વ્યક્તિગત મુશ્કેલીઓમાં એકબીજાની પડખે ઊભા રહેવું—આ તેમની અઘોષિત કસરત હતી. જ્યારે વ્યક્તિગત આંકડાઓ ટીમ કરતાં મોટા બની જાય, ત્યારે સામાજિક તંદુરસ્તી ગુમાવાય છે અને ટીમ હારી જાય છે.

આપણા સમાજમાં હવે લોકો વોટ્સએપ પર તહેવારોની નકલી શુભેચ્છાઓ મોકલીને માની લે છે કે સંબંધ સચવાઈ ગયો. એ આળસ છે, સંબંધ નથી. ડાયેટ ચાર્ટ પાળવો સહેલો છે, પણ જૂના સાથીદારને ફોન કરીને અડધો કલાક એની તકલીફ સાંભળવી અઘરી પડે છે. સંબંધો કુદરતી ભેટ નથી, એ રોજ ઉતારવી પડતી મહેનત છે.

દોડવાની કસરત એકલા કરી શકાય, પણ જિંદગીની રેસ જીતવા માટે ખભાની જરૂર પડે છે.