સામાજિક ઓળખ સિદ્ધાંત

માણસ એકલો જીવી શકતો નથી, પણ એનાથી મોટી બીમારી એ છે કે એ એકલો વિચારી પણ શકતો નથી. પોતાના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે એને કોઈ ટોળીનો સભ્ય બનવું પડે છે. જે ક્ષણે તે કોઈ જૂથ સાથે જોડાય છે, તરત જ એનું મગજ દુનિયાને બે હિસ્સામાં વહેંચી નાખે છે: 'આપણે' અને 'તેઓ'. આપણું જૂથ સર્વશ્રેષ્ઠ, બુદ્ધિશાળી અને સાચું; સામેવાળા બધા મૂર્ખ, સ્વાર્થી અને શંકાસ્પદ. પોતાના અહંકારને પોષવા માટે માણસ પારકા લોકોને નીચા જોવાનું શરૂ કરે છે. આ આખી માનસિક રમતને સમાજશાસ્ત્રમાં સોશિયલ આઈડેન્ટિટી થિયરી કહે છે.

આ વિચાર ૧૯૭૦ના દાયકામાં હેનરી તાજફેલ અને જોન ટર્નર નામના મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આપ્યો હતો. તેમણે સરળ પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યું કે માણસોને તદ્દન મામૂલી આધારે—જેમ કે માત્ર સિક્કો ઉછાળીને—બે જૂથમાં વહેંચી દો, તો પણ થોડી જ મિનિટોમાં તેઓ પોતાના ગ્રૂપના અજાણ્યા સભ્યો તરફ પક્ષપાત કરવા માંડે છે અને બીજા જૂથ પ્રત્યે વેરભાવ રાખવા લાગે છે. જૂથ બનાવવાની આ વૃત્તિ લોહીમાં વણાયેલી છે.

આ સિદ્ધાંત જીવનમાં એટલે નુકસાન કરે છે કારણ કે તે તમારી સ્વતંત્ર વિવેકબુદ્ધિ છીનવી લે છે. તમે સત્ય જોવાનું બંધ કરી દો છો અને માત્ર તમારી ટોળીનો ઝંડો ઊંચો રાખવાની ફિકર કરો છો. ધર્મ, જ્ઞાતિ કે પોલિટિક્સમાં તો આ દેખાય જ છે, પણ આર્થિક નિર્ણયોમાં આ ઝેર સૌથી વધુ નુકસાન કરે છે. જ્યારે માણસ તર્ક છોડીને ઓળખના આધારે પૈસા લગાવવા માંડે, ત્યારે વિનાશ નક્કી હોય છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ તમાશો રોજ જોવા મળે છે. ટેકનિકલ એનાલિસિસ કરતા વેપારીઓ પોતાને અલગ માને છે અને વેલ્યુ ઈન્વેસ્ટર્સ પોતાને વોરેન બફેટના સીધા વારસદાર સમજે છે. ધારો કે નવી પેઢીના અમિતભાઈ 'નવા જમાનાના ગ્રોથ સ્ટોક્સ'ના ફેન ક્લબમાં જોડાઈ ગયા. તેઓ કોઈ નુકસાન કરતી આઈટી કે ફિનટેક કંપનીના શેર ઊંચા ભાવે ખરીદીને બેસી ગયા છે. કોઈ જૂનો અનુભવી દલાલ એમને ચેતવે કે આ કંપનીમાં નફો નથી, તો અમિતભાઈ કંપનીનું બેલેન્સશીટ જોવાને બદલે પેલા દલાલને 'જૂની પેઢીનો પછાત માણસ' ગણીને હસી કાઢશે. શેર ઘટતો જાય તોય વેચશે નહીં, કારણ કે શેર વેચવો એટલે પોતાની પ્રગતિશીલ ઓળખ સામે હાર સ્વીકારવી.

ટોળામાં સામેલ થવાથી સુરક્ષા જરૂર મળે છે, પણ બરબાદ થવાનો વારો આવે ત્યારે ટોળું ક્યારેય હપ્તા ભરવા નથી આવતું.