સામાજિક ગતિવર્ધન

એકલા બેસીને કામ કરવું અને કોઈની નજર સામે કામ કરવું—બંનેમાં જમીન-આસમાનનો ફરક છે. જ્યારે બીજા માણસો તમારી આસપાસ હાજર હોય, ત્યારે તમારી કામ કરવાની ઝડપ અને ક્ષમતા અચાનક વધી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને સોશિયલ ફેસિલિટેશન કહે છે. માણસ મૂળભૂત રીતે પ્રદર્શનકારી પ્રાણી છે. આસપાસ દર્શક હોય કે સાથે દોડતો હરીફ હોય, શરીરના સ્નાયુઓ અને મગજના ન્યુરોન્સ આપોઆપ સજાગ થઈ જાય છે. એકલામાં જે આળસ ઘેરી વળે છે, તે ભીડ વચ્ચે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

આ વાત સૌથી પહેલાં ૧૮૯૮માં નોર્મન ટ્રિપ્લેટ નામના મનોવૈજ્ઞાનિકે નોંધી હતી. સાયકલ રેસરો ઘડિયાળ સામે એકલા દોડે તેના કરતાં અન્ય સ્પર્ધકો સાથે દોડે ત્યારે વધુ ઝડપથી પેડલ મારતા હતા. પાછળથી ૧૯૬૫માં રોબર્ટ ઝાયોન્સે આ નિયમ વધુ સ્પષ્ટ કર્યો. એમણે બતાવ્યું કે જો કામ સરળ કે ટેવાયેલું હોય, તો બીજાની હાજરીથી સ્પીડ વધે છે. પરંતુ જો કામ અટપટું, તદ્દન નવું કે ગૂંચવણભર્યું હોય, તો બીજાની નજર તમને નર્વસ બનાવીને ભૂલો પણ કરાવી શકે છે.

કંપનીઓ અને આધુનિક કોર્પોરેટ જગત આ સાદા નિયમનો કરોડો રૂપિયાનો ફાયદો ઉઠાવે છે. ઓપન ઓફિસ કલ્ચર માત્ર જગ્યા બચાવવા માટે નથી આવ્યું. જ્યારે સામે પાંચ લોકો લેપટોપ પર આંગળીઓ પછાડી રહ્યા હોય, ત્યારે તમે એકલા સોશિયલ મીડિયા પર સમય બગાડતા સંકોચ અનુભવો છો. જીમમાં એકલા કસરત કરનાર અડધા કલાકે થાકી જાય છે, પણ ગ્રૂપ ક્લાસમાં તે બીજાની દેખાદેખીમાં દસ પુશ-અપ્સ વધારે મારી લે છે.

ભારતની મોટી આઈટી કંપનીઓ કે બેંગલુરુની સ્ટાર્ટઅપ્સમાં સેલ્સ ફ્લોરનું દૃશ્ય જુઓ. બધા કોલર્સ એક મોટા હોલમાં સાથે બેસીને ફોન કરતા હોય છે. દિવાલ પર મોટો સ્કોરબોર્ડ હોય. બાજુવાળો સુરેશ ધડાધડ સોદા પાકા કરતો હોય ત્યારે મહેશ આપોઆપ પોતાનો અવાજ ઊંચો કરે છે અને વધુ ગ્રાહકોને ફોન જોડે છે. આ કોઈ પ્રેમ કે સહકાર નથી, પ્રાથમિક ઈર્ષ્યા અને સામાજિક હાજરીનું પરિણામ છે. એકલા ઘેર બેસીને આટલી ગતિ ક્યારેય ન આવી શકે.

માણસ પોતાની મરજીથી ઓછું દોડે છે, પણ બાજુવાળો આગળ નીકળી ન જાય એ બીકે ઘણું વધારે દોડી જાય છે.