નૈતિક ઢોંગ

માણસને ખરેખર સારો બનવામાં ઓછો રસ છે. લોકોને પોતે સારો છે તેવો દેખાડો કરવામાં અનેકગણો વધુ રસ છે. મનોવિજ્ઞાન આ વૃત્તિને મોરલ હિપોક્રિસી કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય દંભ નથી. વ્યક્તિ પોતાના મનમાં પણ એવો વહેમ પાળીને બેસે છે કે પોતે અત્યંત ન્યાયી, દયાળુ અને નીતિવાન છે, જ્યારે વાસ્તવિક વર્તનમાં તે સાવ સ્વાર્થી રસ્તો પકડી લે છે. અંદરથી લુચ્ચાઈ અને બહારથી ધર્મિષ્ઠા. આ નરી માનવજાતની જૂની બીમારી છે.

અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક સી. ડેનિયલ બેટસને ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ વિષય પર ચોંકાવનારા પ્રયોગો કર્યા હતા. તેમણે પ્રયોગમાં લોકોને બે પ્રકારના કામ સોંપ્યા. એક મજેદાર અને આર્થિક ફાયદાવાળું કામ હતું, બીજું કંટાળાજનક અને કોઈ લાભ વગરનું. નિર્ણય વ્યક્તિએ પોતે લેવાનો હતો કે પોતે કયું કામ રાખવું અને બીજા ભાગીદારને કયું આપવું. મોટાભાગના લોકોએ સારો દેખાડો કરવા સિક્કો ઉછાળવાનું નાટક કર્યું. પણ રસપ્રદ વાત એ બની કે સિક્કો ઉછાળ્યા પછી પણ ૯૦ ટકા લોકોએ પોતાના માટે જ ફાયદાવાળું કામ પસંદ કર્યું. સિક્કો પડ્યો કેવી રીતે એ કોઈએ જોયું નહોતું, પણ ન્યાયનો ઢોંગ પૂરો થઈ ગયો હતો.

આ વૃત્તિ સમાજ માટે ઝેર સમાન છે, કારણ કે નૈતિક ઢોંગ કરનાર માણસ ક્યારેય પસ્તાવો અનુભવતો નથી. તેને લાગે છે કે તેણે નિયમો પાળ્યા છે. એ પોતાના દોષો માટે તરત જ કોઈ ઊંચો ખુલાસો શોધી કાઢે છે, જ્યારે સામી વ્યક્તિની નાની ભૂલને પણ ચરિત્રની ખામી ગણાવી દે છે. પરિણામે, નીતિની વાતો કરનારા જ સૌથી વધુ અન્યાય આચરતા જોવા મળે છે.

આપણા શહેરોમાં નવરાત્રિ કે ગણેશોત્સવ વખતે આ રોગ વકરી જાય છે. સોસાયટીના પ્રમુખ કે મંદિર ટ્રસ્ટના વડીલો લાઉડસ્પીકર પર ધર્મના નામે આખી રાત અવાજ ચાલુ રાખશે. બાજુના ઘરમાં કોઈ બીમાર વૃદ્ધ છે કે પરીક્ષા આપતો વિદ્યાર્થી, તેની પરવા કોઈને હોતી નથી. જો કોઈ વિરોધ કરે તો તેને ધર્મવિરોધી જાહેર કરી દેવામાં આવે છે. બીજાના હક છીનવીને પોતે ભક્તિ કરે છે અને રાજી થાય છે. આ જ નૈતિક દંભનું જીવંત ભારતીય પ્રદર્શન છે.

નૈતિકતા જ્યારે કેમેરા કે તાળીઓ જોઈને જાગે, ત્યારે સમજી લેવું કે એ પુણ્ય નથી પણ સસ્તો વેપાર છે.