નૈતિક ભૂમિતિ

નીતિશાસ્ત્ર મોટે ભાગે લાગણીઓનો અખાડો ગણાય છે. કોણ સાચું અને કોણ ખોટું, તેનો ફેંસલો લોકો પોતાના સંસ્કાર કે સ્વાર્થ મુજબ કરે છે. નૈતિક ભૂમિતિ આ અંધાધૂંધી સામે બળવો પોકારે છે. ભૂમિતિના પ્રમેયની જેમ ન્યાયના નિયમો પણ ગણિત જેવા સચોટ હોવા જોઈએ. જો પાયાની શરતો સાચી હોય, તો દલીલ વગરનું સત્ય બહાર આવવું જ જોઈએ. લાગણીઓને બાજુ પર મૂકીને તર્કની ફૂટપટ્ટીથી ન્યાય તોળવાની આ એક આકરી પદ્ધતિ છે.

અમેરિકન તત્વચિંતક જ્હોન રોલ્સે ૧૯૭૧માં પોતાના પુસ્તક 'અ થિયરી ઓફ જસ્ટિસ'માં આ વિચાર વહેતો મૂક્યો. એમણે કહ્યું કે ન્યાય કોઈ ભાવુક ઉપદેશ નથી, પણ એક તાર્કિક ગણતરી છે. જો માણસને ખબર જ ન હોય કે સમાજમાં તેનો પોતાનો દરજ્જો શું હશે, તો તે સૌ માટે સમાન નિયમ બનાવશે. રોલ્સ ભૂમિતિની જેમ એવા સ્વયંસિદ્ધ નિયમો તારવવા માગતા હતા, જેને કોઈ પક્ષપાત વગર દરેક માણસે સ્વીકારવા પડે. નૈતિકતાને કવિતામાંથી બહાર કાઢીને સમીકરણ બનાવવાનો આ પ્રયાસ હતો.

આ વિચાર શા માટે જરૂરી છે? કારણ કે આપણી સંસ્કૃતિમાં નૈતિકતા બહુ લવચીક છે. પોતાના માણસ માટે નિયમો ઢીલા થઈ જાય છે અને પારકા માટે કડક. ભૂમિતિ પક્ષપાત કરતી નથી. કાટખૂણો ગરીબ માટે પણ નેવું અંશનો હોય અને અમીર માટે પણ એટલો જ રહે. વ્યવહારમાં જ્યારે તમે અંગત લાગણીઓથી મુક્ત થઈને તાર્કિક નિયમ ઘડો છો, ત્યારે જ અસલી ન્યાય થાય છે. મોરલ જ્યોમેટ્રી એવો કાચ છે જે તમારા છૂપા સ્વાર્થને તરત પકડી પાડે છે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ કંપનીનો દાખલો લો. ફાઉન્ડર પોતાના કોલેજના જૂના મિત્રને મોટી ઇક્વિટી અને પગાર આપે છે, જ્યારે રાત-દિવસ કામ કરતા જુનિયર ડેવલપરને સામાન્ય બોનસ પકડાવે છે. પૂછો તો કહેશે કે આ તો વફાદારીનું ઇનામ છે. જો અહીં નૈતિક ભૂમિતિ લાગુ પડે, તો માપદંડ બદલાઈ જાય. કામ, પરિણામ અને જોખમની સ્પષ્ટ તાર્કિક ફોર્મ્યુલા બને. મિત્રતા કે ભાઈબંધીની લાગણી ગણતરીમાંથી બાદ થઈ જાય. ગણિત સાચું પડે, ત્યારે જ સંસ્થા લાંબી ટકે છે.

લાગણીઓ સંબંધો સાચવે છે, પણ વ્યવસ્થા ચલાવવા માટે ભૂમિતિના કાટખૂણા જ જોઈએ.