નૈતિક છૂટછાટનો ભ્રમ

સવારના પહોરમાં મંદિરમાં દાનપેટીમાં પાંચસો રૂપિયા પધરાવ્યા પછી માણસ બપોરે પાનની પિચકારી રસ્તા વચ્ચે મારતા સહેજ પણ અચકાતો નથી. કેમ? કારણ કે એનું મગજ માને છે કે દિવસનો પુણ્યનો ક્વોટા પૂરો થઈ ગયો છે. હવે થોડું પાપ કરવાની કાયદેસર છૂટ મળી ગઈ છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને મોરલ લાયસન્સિંગ કહેવાય. એક સારું કામ કર્યા પછી માણસને લાગે છે કે પોતે સજ્જનતાનું સર્ટિફિકેટ મેળવી લીધું છે, અને એ સર્ટિફિકેટ એને આગળ જતાં ખરાબ વર્તન કરવાનો આંતરિક પરવાનો આપે છે.

આ વિચાર સોશિયલ સાયકોલોજીમાંથી આવે છે. વર્ષ ૨૦૦૧માં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના બેનોઈટ મોનિન અને ડેલ મિલરે આ વિષય પર વિસ્તૃત સંશોધન કરીને આ ખ્યાલ વ્યાખ્યાયિત કર્યો. એમણે જોયું કે જે લોકો પોતાને પૂર્વગ્રહમુક્ત કે ઉદાર સાબિત કરી ચૂક્યા હોય, તેઓ ભવિષ્યમાં ભેદભાવભર્યા નિર્ણયો લેતી વખતે જરાય સંકોચ અનુભવતા નથી. સદાચારનું એક કૃત્ય મગજમાં ક્રેડિટ જમા કરે છે, અને માણસ પછી એ ક્રેડિટ સામે નૈતિક ખર્ચા ઉધારી લે છે.

સમસ્યા એ છે કે માનવીય મન નૈતિકતાને સિદ્ધાંત નહીં, કરિયાણાની દુકાનનું ખાતાવહી સમજે છે. જિમમાં એક કલાક પરસેવો પાડ્યા પછી માણસ બે મોટી કેક દબાવી જાય છે. સવારે યોગ કરનાર બપોરે ઓફિસના પટાવાળા પર વગર વાંકે ત્રાડ પાડે છે. સારા કામનો નશો આપણને ખરાબ કામ માટે અંધ બનાવી દે છે. તમે ભૂતકાળમાં ઉત્તમ હતા, એનો અર્થ એ નથી કે વર્તમાનમાં નિર્લજ્જ બનવાનો તમને અધિકાર મળી ગયો.

આપણો ઇતિહાસ જુઓ. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ વખતે કે આઝાદીની ચળવળમાં કેટલાય દેશી રજવાડાંઓએ અંગ્રેજો સામે લડવા પોતાના સૈનિકો અને ખજાના ખુલ્લા મૂકી દીધા હતા. પણ એ જ રાજાઓ પોતાની રૈયત પાસેથી આકરા વેરા ઉઘરાવતી વખતે અને રાજ્યની તિજોરી અંગત વિલાસમાં ઉડાવતી વખતે નિર્દય બનતા. એમના મનમાં પાકો હિસાબ હતો: અમે માતૃભૂમિ માટે લડીએ છીએ, ધર્મનું રક્ષણ કરીએ છીએ, એટલે પ્રજાનું શોષણ કરવાનો અમારો જન્મસિદ્ધ હક છે. મોટો ત્યાગ નાની અનીતિઓનું લાયસન્સ બની જતો.

ગઈકાલનું એક પુણ્ય આજના પાપને ધોઈ શકતું નથી, એ માત્ર તમારો અહંકાર પોષે છે.