હેડોનિક એડેપ્ટેશન

માણસને લાગે છે કે અમુક વસ્તુ મળી જશે એટલે જિંદગી ધન્ય થઈ જશે. નવો ફ્લેટ, મોટો પગાર, મોંઘી ગાડી કે મનગમતો સાથી. પણ એ મળ્યા પછી શું થાય છે? થોડા દિવસ મગજમાં ફટાકડા ફૂટે છે, ઉત્સાહ ઉભરાય છે અને પછી બધું સામાન્ય થઈ જાય છે. મન ફરીથી એ જ જૂના, મૂળભૂત સંતોષના સ્તરે આવીને ઊભું રહી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને ‘હેડોનિક એડેપ્ટેશન’ અથવા ‘સુખનો ટ્રેડમિલ’ કહે છે. તમે ગમે તેટલા દોડો, સુખના મીટર પર ઊભા તો ત્યાં જ છો.

આ વિચાર ૧૯૭૧માં મનોવૈજ્ઞાનિકો બ્રિકમેન અને કેમ્પબેલે વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે કરોડોની લોટરી જીતનારા લોકો અને અકસ્માતમાં અપંગ થયેલા લોકો—બંને થોડા મહિનાઓ પછી લગભગ એકસરખા સુખના સ્તરે પાછા આવી જાય છે. દુઃખ પણ પચી જાય છે અને અતિશય સુખ પણ વાસી થઈ જાય છે. મનુષ્યનું મગજ દરેક સ્થિતિને બહુ ઝડપથી ‘સામાન્ય’ ગણી લેવા માટે ઘડાયેલું છે. ઉત્ક્રાંતિની દ્રષ્ટિએ આ ફાયદાકારક હતું, કારણ કે જો માણસ એક વાર ધરાઈને બેસી જાય, તો આગળ સંઘર્ષ કરવાનું બંધ કરી દે.

આનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે માણસ કાયમ માટે અસંતોષના પાંજરામાં પુરાઈ જાય છે. દરેક સિદ્ધિ પછી ખુશીની નવી લાઈન આગળ ખસી જાય છે. આપણે ભૌતિક વસ્તુઓ પાછળ આખી જિંદગી ઘસી નાખીએ છીએ, એ વહેમમાં કે આ વખતે જે મળશે એ કાયમી સંતોષ આપશે. પણ એ વસ્તુ માત્ર ક્ષણિક કિક આપીને શમી જાય છે.

આપણા સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયાના વળગણને જુઓ. નવો આઈફોન લીધાના પહેલા ત્રણ દિવસ તમે એને સોફા પર પણ કાચની જેમ મૂકશો. ચોથા અઠવાડિયે એ સામાન્ય ડબલું બની જશે. ઇન્સ્ટાગ્રામ કે ફેસબુક પર પહેલી વાર કોઈ રીલ વાયરલ થાય કે હજાર લાઈક્સ મળે ત્યારે માણસ હવામાં ઊડે છે. દસ દિવસ પછી હજાર લાઈક્સ સામાન્ય લાગે છે; હવે દસ હજાર જોઈએ. વૉટ્સએપ પર આવતા વાહવાહીના મેસેજ પણ થોડા દિવસમાં મોળા પડી જાય છે. નવી ઉત્તેજના વગર જૂનું સુખ કંટાળાજનક લાગે છે.

આ ચક્કરમાંથી બચવાનો રસ્તો વધુ પડતી નવી વસ્તુઓ ભેગી કરવાનો નથી, પણ આ ભ્રમને પારખવાનો છે. દરેક નવી ખુશીની એક એક્સપાયરી ડેટ હોય છે. કાયમી સુખ વસ્તુમાં નથી, પણ મનની દોડ અટકાવવાની ક્ષમતામાં છે.

જે ટ્રેડમિલ પર તમે દોડી રહ્યા છો એ ક્યાંય પહોંચાડવાની નથી. કાં તો દોડવાનો આનંદ માણો, અથવા નીચે ઊતરી જાવ.