હેડોનિક એડિટિંગ

સુખ અને દુઃખનો સરવાળો ગણિતના નિયમો પ્રમાણે નથી ચાલતો. મગજ એક હિસાબી અરીસો છે, જેમાં આંકડા વળાંક લઈને દેખાય છે. 'હેડોનિક એડિ' વાસ્તવમાં વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રના 'હેડોનિક એડિટિંગ' વિચાર તરફ દોરી જાય છે. આ શબ્દ રિચાર્ડ થેલર અને વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રીઓના સંશોધનોમાંથી પ્રચલિત થયો છે. મૂળ વિચાર સાવ સાદો છે: માણસ પોતાના ફાયદા અને નુકસાનને જે રીતે ગોઠવીને રજૂ કરે છે, તેના પર તેનું માનસિક સુખ નિર્ભર કરે છે. તમે આનંદના નાના-નાના હપ્તા કરો તો આનંદ વધે છે. નુકસાન કે આઘાતને એક જ મોટા પેકેટમાં ગળી જાઓ તો દર્દ ઘટે છે.

આપણે બધા સુખના એડિટર છીએ. જિંદગી ઘટનાઓ ફેંકે છે, પણ એનું પેકેજિંગ આપણો અહંકાર કરે છે. જો તમને ત્રણ ખુશખબરી મળવાની હોય, તો મગજ એકસાથે સાંભળવાને બદલે ત્રણેય વાતો અલગ-અલગ દિવસે સાંભળવાનું પસંદ કરશે. દરેક ખુશખબરી સાથે મગજનો ડોપામિનનો હિસાબ નવેસરથી શરૂ થાય છે. તેનાથી ઉલટું, જો બે ખરાબ સમાચાર હોય, તો માણસ ઈચ્છે કે બધું એક જ ઝાટકે પતી જાય. રોજ થોડું-થોડું દર્દ સહન કરવું એ માનસિક ત્રાસ છે. આ ચાલાકી માણસ અજાણતાં પોતાની જાત સાથે આખી જિંદગી રમતો રહે છે.

આ સિદ્ધાંત આપણા ઘરસંસારમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે. ધારો કે નવી પરણેલી વહુ સાસુમાને ખુશ કરવા માંગે છે. જો તે સાસુ માટે ચાર નાની ભેટ લાવે—એક દિવસ કાશીની સાડી, બે દિવસ પછી ગમતી અગરબત્તી, ત્રીજા અઠવાડિયે કોઈ ખાસ મીઠાઈ—તો સાસુનું મન ચાર ગણું હરખાશે. પણ જો વહુ પોતાના હાથે થયેલી બે-ત્રણ ભૂલોની કબૂલાત કરવા બેસે, તો તેણે હેડોનિક એડિટિંગનો બીજો નિયમ વાપરવો પડે. બધી ભૂલો અને નાની તકરારો એક જ બેઠકમાં, એક જ સાંજે સ્પષ્ટ કહી દેવી સારી. જો તે રોજ એક નવી ભૂલ કબૂલવા જશે, તો સાસુની નજરમાં તે કાયમની ગુનેગાર બની જશે.

પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં પણ આ જ મનોવિજ્ઞાન ચાલ્યા કરે છે. ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ એક જ વખતમાં મોટું દેખાય તો માણસ એક દિવસ બળીને બેસી જાય છે. પણ જો પત્ની રોજ બબ્બે હજારના ખર્ચાનો હિસાબ પકડાવ્યા કરે, તો રોજ સાંજે ચાનો કપ ક્લેશમાં પરિણમે છે. માણસ તાર્કિક પ્રાણી નથી, તે અનુભવોનું એડિટિંગ કરતો જીવ છે. જે પોતાના સુખને વહેંચીને માણે છે અને કડવાશને એક જ ઘૂંટડે પી જાય છે, તે ઘરસંસારની માથાકૂટમાં લાંબું જીવે છે.

સુખના કટકા કરીને વહેંચો અને દુઃખનો એક જ ઘા કરો; સંબંધો ગણિતથી નહીં, પેકેજિંગથી ટકે છે.