હીટ ડેથ ભ્રમણા

બ્રહ્માંડનું અંતિમ સત્ય ભૌતિકશાસ્ત્રમાં થર્મોડાયનેમિક્સ કહે છે: બધું ધીમે ધીમે ઠંડું પડીને વિખેરાઈ જશે. તેને વિજ્ઞાનીઓ 'હીટ ડેથ' કહે છે. પણ સામાજિક કે આર્થિક ચર્ચાઓમાં આ શબ્દ સાવ જુદા સંદર્ભે વપરાય છે. આ કોઈ શાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક લેખનમાં ઊભો થયેલો એક ચોક્કસ તર્કદોષ છે. જ્યારે કોઈ સંકટ કે આંકડાને એટલો મોટો કરીને રજૂ કરવામાં આવે કે સામાન્ય માણસ એમ માની લે કે હવે બધું પૂરું થઈ જવાનું છે, ત્યારે આ ભ્રમણા જન્મ લે છે. લોકો ભવિષ્યના મહાપ્રલયની એટલી ચિંતા કરવા માંડે છે કે વર્તમાનની નક્કર ભૂલો ઢંકાઈ જાય છે.

આ વિચાર કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી. સમકાલીન લેખોમાં, ખાસ કરીને વાતાવરણ અને આંકડાશાસ્ત્રના દુરુપયોગ પરની ચર્ચાઓમાં, આ શબ્દપ્રયોગ જોવા મળ્યો છે. વિચાર સીધો છે: આગામી વિનાશનો એટલો ભય ઊભો કરો કે અત્યારના વાસ્તવિક નુકસાન તરફ કોઈનું ધ્યાન જ ન જાય. જ્યારે તમે લોકોને ડરાવી દો કે આખી સિસ્ટમ જ બળીને ખાખ થઈ જવાની છે, ત્યારે તમારી નાની ચોરીઓ કે ગેરવહીવટ કોઈ પકડતું નથી.

આ ભ્રમણાનો ઉપયોગ વેપારમાં ગજબનો થાય છે. ધારો કે અમદાવાદના રીલીફ રોડ પર હસમુખભાઈની જૂની કાપડની પેઢી છે. ધંધામાં સતત ખોટ જાય છે કારણ કે દુકાનનું ભાડું વધી ગયું છે અને ગ્રાહક સેવા નબળી છે. પણ હસમુખભાઈ આખો દિવસ ઓનલાઇન ખરીદી, અમેરિકન બજાર અને આખી કાપડ ઇન્ડસ્ટ્રીના સંભવિત પતન વિશે જ લાંબાં ભાષણો આપે છે. તેઓ દુકાનદારોને કહે છે કે આખો વેપાર જ હવે મરી રહ્યો છે. આ સાચો હીટ ડેથ ભ્રમ છે. પેઢી વૈશ્વિક મંદીથી નહીં, અંદરના આળસથી મરી રહી છે, પણ દોષ આખા બ્રહ્માંડના માથે ઢોળી દેવાય છે.

મોટાં સંકટોનું નામ લઈને પોતાની આંતરિક નિષ્ફળતા છુપાવવી એ જૂની ચાલબાજી છે. જે ક્ષણે તમે કોઈને આખી દુનિયા ડૂબી રહી છે તેવી ચેતવણી આપતાં સાંભળો, ત્યારે પહેલા તેના પોતાના ખાતા તપાસવા. મહામારી કે વૈશ્વિક ઉથલપાથલની વાતો પાછળ અસલી હિસાબ એ હોય છે કે માણસ પોતે સુધરવા તૈયાર નથી.

આખું વિશ્વ ભલે કાલે બળીને ભસ્મ થવાનું હોય, આજનું દેવું તો આજે જ ચૂકવવું પડશે.