ગોફમેનનો નાટ્ય સિદ્ધાંત

તમે જેવા છો તેવા ક્યારેય દુનિયા સામે આવતા નથી. આપણે બધા કલાકારો છીએ અને આખી જિંદગી એક ચાલતો નાટકનો મંચ છે. સમાજશાસ્ત્રી ઇર્વિંગ ગોફમેને ૧૯૫૬માં પોતાના પુસ્તક 'ધ પ્રેઝન્ટેશન ઓફ સેલ્ફ ઇન એવરીડે લાઇફ'માં આ વિચાર મૂક્યો હતો. ગોફમેનના મતે માનવ વર્તનના બે ભાગ હોય છે: 'ફ્રન્ટ સ્ટેજ' એટલે કે આગળનો મંચ, જ્યાં પ્રેક્ષકો તમને જુએ છે અને તમે એક ચોક્કસ ભૂમિકા ભજવો છો. બીજો ભાગ છે 'બેકસ્ટેજ' એટલે કે પડદા પાછળનો ભાગ, જ્યાં તમે તમારો મુખવટો ઉતારીને હળવાશથી શ્વાસ લો છો.

આ કોઈ દંભ કે છેતરપિંડી નથી. આ સામાજિક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની મજબૂરી છે. ઓફિસમાં બોસ સામે તમે શિસ્તબદ્ધ અને ગંભીર દેખાવાનો અભિનય કરો છો. ઘરમાં પત્ની કે માતા-પિતા સામે તમારી ભૂમિકા બદલાઈ જાય છે. મિત્રોના અડ્ડા પર તમારી ભાષા અને દેખાવ સાવ જુદા હોય છે. ગોફમેનનું કહેવું છે કે વ્યક્તિ પાસે કોઈ એક અપરિવર્તનશીલ 'સાચો હું' હોતો જ નથી. તમે જે પરિસ્થિતિમાં જે પાત્ર ભજવો છો, એ જ તમારું સત્ય બની જાય છે.

જ્યારે ફ્રન્ટ સ્ટેજ અને બેકસ્ટેજ વચ્ચેની દીવાલ તૂટી જાય ત્યારે આપત્તિ સર્જાય છે. પડદા પાછળની ગાળો જો જાહેર મંચ પર બોલાઈ જાય તો માણસનું સામાજિક પતન થાય છે. આપણે આખો દિવસ આપણી છાપ સાચવવાની મજૂરી કરીએ છીએ. આ સતત ચાલતી કસરત આપણને થકવી નાખે છે. સામેવાળાને પણ ખબર છે કે તમે રોલ ભજવી રહ્યા છો, છતાં બંને પક્ષે આ મૌન નાટક સ્વીકારાઈ ગયું છે.

ભારતીય કુસ્તી કે બેડમિન્ટનના ખેલાડીઓને જુઓ. ઓલિમ્પિકના મેદાન પર કે કેમેરા સામે હરિયાણાનો એક પહેલવાન લોખંડી, અજેય અને લાગણીહીન દેખાય છે. એ એનો ફ્રન્ટ સ્ટેજ છે, જ્યાં એણે દેશને બતાવવાનું છે કે એનામાં કોઈ નબળાઈ નથી. પણ મેડલ ગુમાવ્યા પછી ડ્રેસિંગ રૂમમાં કે હોસ્ટેલની નાની રૂમમાં એ જ પહેલવાન ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડે છે, દર્દની ગોળીઓ ગળે છે અને પોતાની શંકાઓ સાથે લડે છે. એ એનો બેકસ્ટેજ છે. દુનિયા માત્ર એના પંચ અને દાવપેચ જુએ છે, પણ પડદા પાછળનો હાંફતો માણસ કોઈને દેખાતો નથી.

દુનિયા મંચ છે એ શેક્સપિયરનું કાવ્ય હતું, પણ આપણે બધા પગાર વગરના અભિનેતાઓ છીએ એ ગોફમેનનું કડવું સત્ય છે.