અજ્ઞાનના ખાડામાં ઈશ્વર

જ્યાં સુધી વિજ્ઞાન કોઈ સવાલનો જવાબ ન આપી શકે, ત્યાં સુધી એ ખાલી જગ્યામાં ભગવાનને બેસાડી દેવા. આ એક જૂની માનસિક છટકબારી છે. વીજળી કેમ પડે છે? ખબર નથી, એટલે ઈન્દ્રદેવ કોપાયમાન થયા. વરસાદ કેમ નથી આવતો? પાપ વધી ગયા છે. સદીઓથી માણસ અજ્ઞાનને ઈશ્વરીય ચમત્કાર માનીને પૂજતો રહ્યો છે. પરંતુ જેવી વૈજ્ઞાનિક સમજણ આગળ વધે છે, ઈશ્વરનું સરનામું એક ડગલું પાછળ ખસી જાય છે.

આ વિચારને ઓગણીસમી સદીમાં હેનરી ડ્રમન્ડે નોંધ્યો હતો અને પાછળથી ચાર્લ્સ કુલ્સન તથા રિચાર્ડ ડોકિન્સે ચર્ચામાં આણ્યો. આ દલીલ ધર્મ અને તર્ક બંને માટે નુકસાનકારક છે. જો તમારી શ્રદ્ધા માત્ર અજાણી બાબતો પર ટકેલી હોય, તો દરેક નવી વૈજ્ઞાનિક શોધ સાથે તમારો ઈશ્વર સંકોચાતો જશે. જે ખાલી જગ્યામાં તમે ભગવાનને પૂર્યા છે, એ ખાડો વિજ્ઞાન કાલે સવારે પૂરી દેશે.

આ તર્કદોષ માત્ર ધર્મ પૂરતો સીમિત નથી. આપણી રોજિંદી સમજણમાં પણ આ જ આળસ કામ કરે છે. જ્યાં આપણી બુદ્ધિ અટકે, ત્યાં આપણે નસીબ, વાસ્તુ કે અદ્રશ્ય શક્તિઓનું લેબલ લગાવી દઈએ છીએ. જવાબ શોધવાની મહેનત ન કરવી પડે એટલે અજ્ઞાનને રહસ્ય બનાવી દેવાનું. આ આપણી જૂની આદત છે.

અમદાવાદની એક નવી સોસાયટીનો દાખલો લો. ચોમાસામાં ભોંયરામાં ભેજ આવે છે અને બે ફ્લેટના દરવાજા આપોઆપ જામ થઈ જાય છે. સોસાયટીના સેક્રેટરી કિશોરભાઈ તરત જાહેર કરે છે કે ઈશાન ખૂણામાં દોષ છે અથવા બિલ્ડરની ભૂમિ પર કોઈ જૂનો શ્રાપ છે. તાબડતોબ પૂજા ગોઠવાય છે. વાસ્તવિકતા એ હતી કે ડ્રેનેજ પાઇપમાં ઢાળ ઊલટો હતો અને બાંધકામમાં વપરાયેલી રેતી હલકી ગુણવત્તાની હતી. પ્લમ્બરની ભૂલ હતી, પણ એને વાસ્તુનો વાંક ગણી લેવાયો. જ્યાં સિવિલ એન્જિનિયરિંગ ખૂટ્યું, ત્યાં વાસ્તુદોષ ગોઠવાઈ ગયો.

જ્યારે તમે અજ્ઞાનને અગમ્ય માની લો છો, ત્યારે સાચો ઉકેલ મરી જાય છે. ખાડાઓ વિજ્ઞાન કે વ્યવહારિક બુદ્ધિથી પૂરવાના હોય, અંધશ્રદ્ધાની માટીથી નહીં.

જે ઈશ્વર માત્ર તમારી અજ્ઞાનતાના આધારે જીવે છે, તે વિજ્ઞાનના આગલા પ્રયોગમાં હારી જવાનો છે.