વિલંબિત પરસ્પર પરોપકાર

કોઈ અજાણ્યા માણસની મદદ કરવી એ કુદરતના નિયમ વિરુદ્ધ લાગે. ઉત્ક્રાંતિ તો કહે છે કે પહેલાં પોતાનો જીવ બચાવો. છતાં માણસો વર્ષોથી પારકાં માટે પોતાનો સમય કે પૈસા ખર્ચે છે. કેમ? કારણ સીધું છે: ભવિષ્યનું વળતર. આજે હું તમારું કામ કરી આપું છું, કાલે જ્યારે મારો વારો આવશે ત્યારે તમે મોઢું નહીં ફેરવો. આ કોઈ નિઃસ્વાર્થ પુણ્ય નથી. આ લાંબા ગાળાનું સામાજિક રોકાણ છે, જેને વિજ્ઞાનમાં વિલંબિત પરસ્પર પરોપકાર કહે છે.

આ વિચાર જીવવિજ્ઞાની રોબર્ટ ટ્રિવર્સે ઈ.સ. ૧૯૭૧માં એક પ્રખ્યાત શોધનિબંધમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે લોહી પીતાં ચામાચીડિયાં કે માછલીઓ પણ એવા સાથીદારને ખાવાનું આપે છે જે ભૂખ્યો હોય, કારણ કે આવતીકાલે પોતે ભૂખ્યા હશે ત્યારે પેલો સાથી ભૂલશે નહીં. માનવ સભ્યતા કોઈ ધર્મગ્રંથોથી નહીં, પણ આ અલિખિત લેવડદેવડથી ઊભી થઈ છે. વિશ્વાસ એ કોઈ ભાવુક શબ્દ નથી, વ્યવહારુ સોદો છે.

જો વળતર તરત જ માગી લો તો એ ધંધો બની જાય છે, ઉપકાર નહીં. વિલંબ જ આ આખી રમતનો પ્રાણ છે. તમે મદદ કરો છો અને વચ્ચે મહિનાઓ કે વર્ષોનો સમય ખાલી છોડી દો છો. સામેવાળો તમારા ઋણ નીચે દબાયેલો રહે છે. સમાજમાં તમારી આબરૂ વધે છે કે આ માણસ સંકટ સમયે કામ આવે તેવો છે. જેઓ તરત હિસાબ ચૂકતે કરવાની ઉતાવળ કરે છે, તેઓ સંબંધોની સાંકળ તોડી નાખે છે.

અમદાવાદના કાપડ બજારમાં કે રાજકોટના સોની બજારમાં આ સિદ્ધાંત લોહીમાં વહે છે. ધારો કે નવી પેઢી ખોલીને બેઠેલા નીતિનભાઈને અચાનક પચાસ લાખની રોકડની તંગી પડી. બાજુની પેઢીવાળા હસમુખભાઈ કોઈ વ્યાજ કે લખાણ વગર તાબડતોબ થેલી મોકલી આપે છે. હસમુખભાઈ દાનવીર કર્ણ નથી. એ જાણે છે કે બજારમાં મંદી ગમે ત્યારે આવી શકે છે. આજે આંગળી પકડી છે, તો બે વર્ષ પછી જ્યારે પોતાનો ચેક પાછો ફરવાની અણી પર હશે ત્યારે નીતિનભાઈ જીવ આપીને પણ વહારે આવશે.

ઉપકાર એ વ્યાજ વગરનું એવું દેવું છે, જે ચૂકવતી વખતે માણસ હસતો રહે છે.