વિલંબિત અંતઃસ્ફુરણા

કોઈ માણસને જોતાં જ આપણી અંદર એક અવાજ ઊઠે છે: આ ઠીક નથી, અથવા આ જ સાચો છે. આપણે એને છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય કહીએ છીએ. કોર્પોરેટ ભાષામાં એને 'ગટ ફીલિંગ' કહેવાય. ડેનિયલ કાહનેમને પોતાના સંશોધનો અને પુસ્તકોમાં આ ટેવ સામે કડક ચેતવણી આપી છે. એમણે આનો તોડ આપ્યો: ડીલેઇડ ઇન્ટ્યુઇશન, એટલે કે અંતઃસ્ફુરણાને થોડી વાર રોકી રાખવી. અંદરના અવાજને કચરાપેટીમાં નાખવાનો નથી, પણ એને લાઇનના છેડે ઊભો રાખવાનો છે. પહેલાં ડેટા, પછી નિર્ણય.

કાહનેમનનો તર્ક સીધો છે. જ્યારે તમે કોઈ પરિસ્થિતિમાં ઉતરતાની સાથે જ પહેલો અભિપ્રાય બાંધી લો છો, ત્યારે મગજ વકીલ બની જાય છે. એ પોતાના એ પૂર્વગ્રહને સાચો સાબિત કરવા માટે જ પુરાવા શોધવા માંડે છે. સાચો નિર્ણય લેવો હોય તો પ્રક્રિયા ઊંધી કરવી પડે. આખી સમસ્યાને ચાર-પાંચ અલગ-અલગ સ્વતંત્ર માપદંડોમાં વહેંચો. દરેક પાસા પર પક્ષપાત વગર માહિતી ભેગી કરો. જ્યારે તમામ હકીકતો ટેબલ પર આવી જાય, ત્યારે જ તમારી અંતઃસ્ફુરણાને કહો કે હવે તું તારો ચુકાદો આપ.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતો પંકજ આ ભૂલ રોજ કરે છે. પરીક્ષામાં વૈકલ્પિક વિષય પસંદ કરવાનો છે. કોઈ સિનિયરે કહ્યું કે ફિલોસોફીમાં બહુ માર્ક્સ આવે છે, એટલે પંકજને અંદરથી 'વાઇબ' આવી ગઈ કે મારે તો આ જ રખાય. આ કાચી ઉત્સુકતા છે. કાહનેમન કહે છે કે અહીં રોકાઈ જાઓ. પહેલાં છેલ્લાં પાંચ વર્ષના પેપર્સ જુઓ. પોતાના વાંચનનો વેગ માપો. સરેરાશ રિઝલ્ટ તપાસો. દરેક મુદ્દાને અલગ-અલગ નંબર આપો. આ બધું થઈ ગયા પછી ગટ ફીલિંગને બોલાવો. જો વિશ્લેષણ વિના માત્ર અંતરના અવાજે ગયા, તો પાંચ વર્ષ પંચવર્ષીય યોજના બની જશે.

ઇન્ટરવ્યુ બોર્ડ પણ આ જ ખાડામાં પડે છે. ઉમેદવાર રૂમમાં પ્રવેશે અને પહેલી બે મિનિટમાં સાહેબો નક્કી કરી લે છે કે આ છોકરો સારો છે કે ખરાબ. બાકીની અડધી કલાક માત્ર એ પૂર્વગ્રહને પોષવા પ્રશ્નો પૂછાય છે. આ અંધાપો છે. સાચી રીત એ છે કે દરેક પ્રશ્નનું અલગ મૂલ્યાંકન થાય અને છેલ્લે સરવાળો કર્યા પછી મનની વાત સાંભળવામાં આવે. લાગણીને પ્રથમ દરવાજેથી બહાર રાખો, એને છેલ્લી ઘડીએ સલાહકાર તરીકે બોલાવો.

અંતરનો અવાજ માર્ગદર્શક તરીકે ઉત્તમ છે, પણ એને શરૂઆતમાં જ ડ્રાઇવિંગ સીટ સોંપી દેશો તો અકસ્માત નક્કી છે.