વિલંબ કસોટી

કોઈ પણ વ્યવસ્થા કેટલી મજબૂત છે, તેની સાચી પરખ અણીના સમયે જ થાય છે. ટેકનોલોજીની દુનિયામાં આને લેટન્સી અથવા વિલંબ કસોટી કહે છે. સિસ્ટમમાં જાણીજોઈને થોડો સમય બગાડવામાં આવે છે, જેથી ખબર પડે કે વચ્ચે અટકાવ આવે ત્યારે આખી રચના તૂટી પડે છે કે ટકી રહે છે. પુસ્તકો કે વિચારકોએ આ નામથી કોઈ અલગ માનસિક મોડેલ ઘડ્યું નથી. આ સાદો ઈજનેરી સિદ્ધાંત છે, જેને વ્યવહારુ જીવન અને ધંધામાં પણ એટલો જ લાગુ કરી શકાય છે. સંકટ આવે ત્યારે તમે કેટલો સમય ખેંચી શકો છો, એ જ તમારી ખરી લાયકાત છે.

આપણી સોસાયટીમાં દરેક વસ્તુ તત્કાળ જોઈએ છે. ઉતાવળને આપણે કાર્યક્ષમતા માની બેઠા છીએ. પણ જે વ્યવસ્થામાં સેકન્ડનો પણ વિલંબ સહન કરવાની તાકાત ન હોય, તે અંદરથી સાવ ખોખલી હોય છે. કુદરત પણ વિલંબ કસોટી લે છે. વાવણી પછી વરસાદ પંદર દિવસ મોડો પડે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે જમીનમાં ભેજ કેટલો સંગ્રહાયેલો હતો. જ્યાં કોઈ કુશન કે બફર નથી, ત્યાં સહેજ પણ મોડું થતાં જ કકળાટ અને નાશ નક્કી હોય છે. ધંધામાં રોકડનો પ્રવાહ એક મહિનો અટકે અને પેઢી દેવાળું ફૂંકે, તો એ વ્યવસાય નહોતો, પત્તાનો મહેલ હતો.

આ વાત સમજવા માટે ગુજરાતના કોઈ ગામડાની સહકારી દૂધ મંડળી જોઈ લો. રોજેરોજ સવારે દૂધ ભરાય અને દર દસ દિવસે પશુપાલકના ખાતામાં રોકડા જમા થાય. આ આખી ચેન સીધી અને સરળ દેખાય છે. પણ ધારો કે જિલ્લા સંઘના સર્વરમાં મોટી ખામી સર્જાય અને હિસાબ ચૂકવવામાં વીસ દિવસનો વિલંબ થાય. હવે ખરી કસોટી શરૂ થાય છે. જે ખેડૂતે બધો આધાર રોજિંદા દૂધના પૈસા પર રાખ્યો હશે, તે પશુના ખોળ માટે પણ વ્યાજે રૂપિયા લેવા દોડશે. જે મંડળી પાસે પોતાની ઈમરજન્સી અનામત હશે, તે ખેડૂતોને પોતાના જોરે ટકાવી રાખશે. સમયસર ચાલવું એ આવડત છે, પણ મોડું થાય ત્યારે ભાંગી ન પડવું એ પાત્રતા છે.

જીવનમાં બધું જ ઘડિયાળના કાંટે ચાલશે એવી ખાતરી માત્ર મૂર્ખાઓ રાખે છે. સરકારી કચેરીની ફાઈલ હોય, કોર્ટનો ચુકાદો હોય કે ખેતરનો માલ વેચ્યા પછી વેપારી પાસેથી આવતો ચેક હોય, વિલંબ એ ભારતીય વાસ્તવિકતા છે. જે માણસ કે સંસ્થા આ ખેંચાણ સહન કરી શકતી નથી, તે આયોજનના નામે માત્ર ભ્રમ પાળે છે. યોજના બનાવતી વખતે સફળતાની ઝડપ નહીં, પણ લાચારીના દિવસો માપવા પડે છે.

જે વ્યવસ્થા થોડો વિલંબ પણ જીરવી ન શકે, તે પ્રગતિ નહીં પણ અકસ્માત તરફ દોડી રહી છે.