વિલંબિત વળતરનું વાતાવરણ

જંગલમાં આદિમાનવ ભૂખ્યો થતો ત્યારે શિકાર શોધતો. હરણ માર્યું કે તરત જ પેટ ભરાઈ ગયું. વરસાદ આવ્યો તો ગુફામાં ભરાઈ ગયા. આને તાત્કાલિક વળતર કહેવાય. ક્રિયા અને પરિણામ વચ્ચે કોઈ અંતર નહીં. માનવ મગજ આ જ વાતાવરણમાં લાખો વર્ષ ઘડાયું છે. પણ આજે આપણે જે દુનિયામાં જીવીએ છીએ, ત્યાં મોટા ભાગનાં પરિણામો તરત મળતાં નથી. તમે આજે બચત કરો છો, તેનું વળતર ત્રીસ વર્ષ પછી મળવાનું છે. તમે આજે જીમમાં પરસેવો પાડો છો, શરીર છ મહિને સુધરશે. આ વિલંબિત વળતરની દુનિયા છે.

માનવશાસ્ત્રી જેમ્સ વૂડબર્ને આ વિચાર આપ્યો હતો. તેમણે શિકારી સમાજ અને આધુનિક કૃષિ કે ઔદ્યોગિક સમાજ વચ્ચેનો આ તાત્વિક ભેદ સમજાવ્યો. આપણું પ્રાચીન મગજ વિલંબિત વળતર સહન કરી શકતું નથી. તેને તત્કાળ પુરાવો જોઈએ છે. ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા આપણને બેચેન બનાવે છે. આજના માણસની મોટા ભાગની ચિંતા અને તણાવનું મૂળ આ છે: પરિશ્રમ આજે કરવાનો છે અને તેનું ફળ ભવિષ્યના ધુમ્મસમાં છુપાયેલું છે.

આ નબળાઈનો સૌથી ખતરનાક ગેરફાયદો સોશિયલ મીડિયા અને ન્યૂઝ ચેનલો ઉઠાવે છે. તમારું મગજ દિવસભર કામ કરીને થાક્યું છે કારણ કે પ્રોજેક્ટનું પરિણામ આવતા મહિને આવવાનું છે. એવામાં તમે વૉટ્સએપ કે ફેસબુક ખોલો છો. ત્યાં વિલંબ નથી. એક ક્લિક, એક નવી સનસનાટી અને મગજમાં ડોપામિનનો ધડાકો. ટીવી ન્યૂઝની લાલ પટ્ટીઓ પર બ્રેકિંગ ન્યૂઝ ચીસો પાડે છે. ત્યાં પાંચ સેકન્ડમાં દેશ બદલાઈ જાય છે અને પાંચ સેકન્ડમાં દુશ્મન હારી જાય છે.

અમદાવાદમાં બેઠેલો યુવાન જ્યારે યુપીએસસીની તૈયારી કરે છે, ત્યારે તેનું પરિણામ બે વર્ષ પછી આવવાનું હોય છે. એ લાંબી પ્રતીક્ષા મગજ માટે ત્રાસદાયક છે. એટલે એ પુસ્તક બાજુ પર મૂકીને વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં રાજકીય ચર્ચા શરૂ કરી દે છે. ત્યાં તરત જ કોઈ વિરોધ કરે છે, તરત દલીલ થાય છે અને વિજય કે પરાજયનો તાત્કાલિક સ્વાદ મળી જાય છે. આ મગજનો સસ્તો ખોરાક છે. આપણે ભવિષ્યના મોટા વિલંબથી ભાગીને આજના તુચ્છ, તત્કાળ પરિણામોમાં ફસાઈ જઈએ છીએ.

જે માણસ તાત્કાલિક તાળીઓથી દૂર રહીને વર્ષો સુધી અંધારામાં કામ કરી શકે, આ જમાનો છેવટે એનો જ ગુલામ બને છે.