ટ્રાન્સફરન્સ

**— પરાગ રતનપારા**

---

તમે તમારા બૉસને ધિક્કારો છો. કેમ? કારણ કે એ તમારા બાપ જેવો લાગે છે. તમારા બાપે ક્યારેય તમને કહ્યું નહોતું કે "શાબાશ, બેટા." તો હવે તમે ઑફિસમાં બેસીને રાહ જુઓ છો કે બૉસ કહેશે — "ગ્રેટ જૉબ." એ નહીં કહે. કારણ કે એ તમારો બાપ નથી. પણ તમારું અર્ધજાગ્રત મગજ — એ મૂર્ખ, એ જિદ્દી, એ અફલાતૂન ઈડિયટ — એને આ વાત સમજાતી નથી.

આને ફ્રૉઈડ સાહેબે નામ આપ્યું: **ટ્રાન્સફરન્સ.**

સાંભળો. માણસ જન્મે છે ત્યારે એક ચશ્મા પહેરીને આવે છે. એ ચશ્મા એના માં-બાપે બનાવેલા હોય છે. કાચ રંગીન હોય છે — ક્યાંક લાલ, ક્યાંક કાળો, ક્યાંક ગુલાબી. અને પછી આ માણસ આખી જિંદગી એ ચશ્મા પહેરીને ફરે છે. દરેક નવો માણસ એને એ જ રંગમાં દેખાય. પત્ની દેખાય તો માં જેવી લાગે. શિક્ષક દેખાય તો બાપ જેવો લાગે. પાડોશી દેખાય તો — ભગવાન જાણે કોણ લાગે, પણ કોઈ ને કોઈ તો લાગે જ.

અને સૌથી મજાની વાત? **આ ચશ્મા દેખાતા નથી.** પહેરનારને ખબર જ નથી કે એણે ચશ્મા પહેર્યા છે. એ માને છે કે દુનિયા ખરેખર આવી જ છે.

---

હવે આ વાત વ્યક્તિગત હોત તો ઠીક હતું. પણ ના. માણસ ટોળામાં ફરે છે, અને ટોળાનું ટ્રાન્સફરન્સ — એ તો મહારોગ છે.

જુઓ ઇતિહાસ. દરેક યુગમાં એક "પિતા" જોઈએ. લોકોને, જનતાને, પ્રજાને — એક એવો ચહેરો જોઈએ જેના પર બાળપણની બધી અધૂરી ઈચ્છાઓ ઢોળી શકાય. "આ માણસ અમને બચાવશે." "આ માણસ અમારી વેદના સમજે છે." "આ માણસ અમારો બાપ છે — જે બાપ અમને ક્યારેય મળ્યો નહીં."

અને નેતા? નેતા શું કરે? નેતા આ ચશ્મા ઓળખે છે. એ જાણે છે કે લોકોએ એના પર બાપનો રંગ ચડાવ્યો છે. તો એ બાપ બનીને વર્તે છે. ડાંટે છે, લાડ કરે છે, ડરાવે છે, રક્ષણ આપવાનો ડોળ કરે છે. અને લોકો? લોકો ભાવવિભોર. "જુઓ, કેવા પિતાતુલ્ય છે!"

ગુજરાતીમાં કહો તો — **આખો દેશ ફ્રૉઈડના પલંગ પર સૂતો છે, અને નેતા થેરાપિસ્ટ બનીને બેઠો છે. ફરક એટલો છે કે આ થેરાપિસ્ટ ઈલાજ નથી કરતો — રોગ વધારે છે.**

---

પછી શું થાય? ત્રીજા ક્રમનું પરિણામ — થર્ડ ઑર્ડર ઈફેક્ટ.

પહેલાં પ્રેમ. પછી અંધભક્તિ. પછી નિરાશા. "આ તો અમારા બાપ જેવા જ નીકળ્યા — ખોટા, સ્વાર્થી, ઉપેક્ષક." અને પછી? પછી શરૂ થાય નવા બાપની શોધ. નવો નેતા. નવો ચહેરો. નવો ભ્રમ. એ જ ચશ્મા, એ જ રંગ, એ જ ભૂલ — ફક્ત ફ્રેમ બદલાય.

આ ચક્ર છે. અનંત ચક્ર. ભારતીય રાજકારણ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દર દસ વર્ષે એક "રાષ્ટ્રપિતા" બદલાય. જૂનાને ગાળો દેવાય, નવાને ગાદીએ બેસાડાય. અને લોકો? લોકોને ખબર જ નથી કે તેઓ રાજકારણ નથી કરતા — **તેઓ થેરાપી કરાવે છે. મફતમાં. અને ખરાબ ક્વૉલિટીની.**

---

સૌથી કરુણ વાત તો એ છે કે ટ્રાન્સફરન્સ ફક્ત રાજકારણમાં નથી. એ તમારા ડ્રૉઇંગ રૂમમાં છે. તમારી પત્ની જ્યારે કહે છે કે "તમે મારી વાત ક્યારેય સાંભળતા નથી" — ત્યારે એ ફક્ત તમને નથી કહેતી. એ એની માં ને કહે છે. ચાલીસ વર્ષ જૂનો ડાયલૉગ છે, ફક્ત ઍક્ટર બદલાયા છે.

અને તમે? તમે જ્યારે ગુસ્સે થાઓ છો કે "આ ઘરમાં મારી કોઈ કિંમત નથી" — ત્યારે તમે તમારા બાપના ડાયલૉગ બોલો છો. શબ્દેશબ્દ. ફ્રેમ-ટુ-ફ્રેમ. તમે ઓરિજિનલ નથી. **તમે તમારા બાળપણની ફોટોકોપી છો.**

---

ફ્રૉઈડ બહુ ખરાબ લેખક હતો, પણ એક વાત એણે સાચી કહી: **"Where id was, there ego shall be."** — જ્યાં અંધકાર હતો, ત્યાં ચેતના આવવી જોઈએ.

પણ ચેતના કોને જોઈએ છે, ભાઈ? ચેતના તો ભયંકર છે. ચેતનાનો અર્થ છે — ચશ્મા ઉતારો. ચશ્મા ઉતારો એટલે ખબર પડે કે બૉસ બૉસ છે, બાપ નથી. પત્ની પત્ની છે, માં નથી. નેતા નેતા છે, ભગવાન નથી. અને તમે? **તમે એક પુખ્ત માણસ છો — ડરેલું બાળક નહીં.**

પણ આ સત્ય સહન કરવું અઘરું છે. એથી લોકો ચશ્મા પહેરી રાખે છે. ચશ્મા ઉતારવા કરતાં ચશ્માનો રંગ બદલવો સહેલો છે. એટલે થેરાપિસ્ટ પાસે જાય છે, ત્યાં પણ ટ્રાન્સફરન્સ થાય છે — થેરાપિસ્ટ પર પણ બાપનો ચહેરો ચડે છે. ફ્રૉઈડે આ જોયું અને કહ્યું — **"Well, shit."** (આ એણે કહ્યું નહોતું, પણ કહેવું જોઈતું હતું.)

---

તો ઉપાય શું?

ઉપાય એ જ છે જે હંમેશાં છે: **જાગો.** જુઓ. ઓળખો. તમારા ગુસ્સાની પાછળ કોનો ચહેરો છે? તમારા પ્રેમની પાછળ કઈ ભૂખ છે? તમે જે માણસને ધિક્કારો છો — એ ખરેખર એ માણસ છે, કે એ ફક્ત પડદો છે જેના પર તમે જૂની ફિલ્મ ચલાવો છો?

પણ ગુજરાતી માણસ જાગે? અરે, ગુજરાતી માણસ તો ઊંઘમાં પણ વેપાર કરે છે. એ ટ્રાન્સફરન્સનો પણ ધંધો કરી નાખે — "લ્યો ભાઈ, મારી લાગણીઓ સસ્તામાં, જથ્થાબંધ!"

---

ટ્રાન્સફરન્સ એ રોગ નથી. એ માણસ હોવાની કિંમત છે. પણ જે માણસ આ કિંમત ઓળખતો નથી, એ જિંદગીભર કોઈ બીજાની સ્ક્રિપ્ટ જીવે છે — અને એને લાગે છે કે ઈમ્પ્રૉવાઈઝેશન કરે છે.

**ચાન્દ્રકાન્ત બક્ષી હોત તો કહેત: "માણસ ફ્રી નથી. માણસ ફ્રી ક્યારેય નહોતો. માણસ ફક્ત એવું માને છે કે એ ફ્રી છે — અને એ જ એની સૌથી મોંઘી ગુલામી છે."**

હું, પરાગ રતનપારા, આટલું જ કહીશ: ચશ્મા ઉતારો, નહીં તો ચશ્મા તમને ઉતારી દેશે.

---

*આ લેખ તમને ગમ્યો? તો શૅર કરો — જેથી તમારા મિત્રોને પણ ખબર પડે કે તેઓ છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષથી પોતાના બૉસ સાથે નહીં, પોતાના બાપ સાથે લડે છે. શૅર કરો, કારણ કે — ફ્રૉઈડ મરી ગયો, પણ તમારું ટ્રાન્સફરન્સ હજુ જીવે છે. અને હા, જે માણસ આ વાંચીને કહે કે "મને તો આવું કંઈ નથી થતું" — એને સૌથી પહેલાં શૅર કરજો. એને સૌથી વધારે જરૂર છે.*

---

**— પરાગ રતનપારા**