ફ્રોઈડે કહ્યું: માણસનું મન સુખ શોધે છે. પીડાથી ભાગે છે. તરત. અત્યારે. હમણાં જ.
**— પરાગ રતનપારા**
---
ફ્રોઈડે કહ્યું: માણસનું મન સુખ શોધે છે. પીડાથી ભાગે છે. તરત. અત્યારે. હમણાં જ.
આમાં નવું શું છે? આ તો દરેક ગુજરાતી જાણે છે. ફ્રોઈડે PhD કર્યું, આપણે તો જન્મથી જ આ સિદ્ધાંતમાં postdoc છીએ.
સવારે alarm વાગે છે. મન કહે છે: "હજી પાંચ મિનિટ." એ પાંચ મિનિટ — એ જ Pleasure Principle છે. એ પાંચ મિનિટમાં માણસ ન તો office જવા માગે છે, ન boss નો ફોન ઉઠાવવા માગે છે, ન દુનિયાની કોઈ જવાબદારી સ્વીકારવા માગે છે. એ પાંચ મિનિટમાં માણસ ફિલોસોફર છે. સંન્યાસી છે. બુદ્ધ છે. ગાંધીજી પણ — પણ ચરખા વગરના.
ફ્રોઈડ કહે છે કે મનની દરેક પ્રવૃત્તિ tension ઓછું કરવા માટે છે. દરેક. તમે ચા પીઓ છો — tension ઓછું થાય. ફેસબુક ખોલો છો — tension ઓછું થાય. ફેસબુક પર કોઈની સાથે લડો છો — tension વધે છે, પણ ત્યાં સુધીમાં તમે ભૂલી ગયા છો કે તમે tension ઓછું કરવા આવ્યા હતા. આને ફ્રોઈડ "repetition compulsion" કહે છે. હું "મૂર્ખતાનો આનંદ" કહું છું.
---
પાણીનું ઉદાહરણ આપો તો સમજાય. પાણી હંમેશાં ઢાળ તરફ વહે છે. ઓછા પ્રતિકારના માર્ગે. ક્યારેય પાણીએ કહ્યું નથી કે "આજે હું ઉપર તરફ વહીશ, મારે self-improvement કરવું છે." ના. પાણી practical છે. honest છે. પાણીને LinkedIn profile નથી.
માણસ પણ પાણી જ છે — ફક્ત ego ઉમેરાયેલું. માણસ ઢાળ તરફ વહે છે, પણ કહે છે: "હું strategic direction માં જઈ રહ્યો છું." Corporate language એ Pleasure Principle નું સૌથી સુંદર packaging છે. "Work-life balance" એટલે office માંથી વહેલા ભાગવું, પણ એક fancy term સાથે.
---
પણ અસલી મજા તો ત્રીજા ક્રમના પરિણામમાં છે.
Consumer capitalism એ Pleasure Principle ની industrial scale પર ખેતી છે. Amazon ના one-click purchase ને જુઓ. એક click. બસ. વિચાર કરવાનો સમય જ નથી. વિચાર એ pain છે. વિચાર એ friction છે. અને capitalism friction ના દુશ્મન છે. Jeff Bezos એ ફ્રોઈડનો સૌથી સફળ વિદ્યાર્થી છે — ફક્ત એણે therapy ની જગ્યાએ delivery van મોકલી.
Instagram નું algorithm તમારું મન વાંચે છે. ના — તમારું મન algorithm વાંચે છે, કારણ કે તમારું મન હવે algorithm જ છે. Scroll. Dopamine. Scroll. Dopamine. આ loop માં માણસ ઉંદર છે — laboratory નો — જે lever દબાવે છે અને pellet મળે છે. ફરક એટલો જ કે ઉંદરને ખબર છે કે એ cage માં છે. તમને ખબર નથી. તમે એને "freedom of choice" કહો છો.
Zomato માં ત્રીસ મિનિટમાં બિરયાની આવે છે. ત્રીસ મિનિટ! એક generation પહેલાં માણસ બિરયાની માટે લગ્ન કરતો હતો. હવે? હવે માણસ ત્રીસ મિનિટ પણ રાહ જોવા તૈયાર નથી. Rating ચાર point પાંચથી નીચી હોય તો restaurant ને cancel. Delivery boy પાંચ મિનિટ મોડો થાય તો one star. Delayed gratification? એ શું છે? એ કોઈ નવી disease છે?
---
ફ્રોઈડ કહેતો કે Reality Principle — એટલે કે વાસ્તવિકતાનો સિદ્ધાંત — Pleasure Principle ને control કરે છે. Reality Principle કહે છે: "રોકાઈ જા. વિચાર કર. ભવિષ્ય વિશે વિચાર કર."
પણ Reality Principle ને sponsor કોણ કરે છે? કોઈ નહીં.
Pleasure Principle ને? Coca-Cola. Nike. Apple. Netflix. "Just Do It" — આ Nike નું slogan છે, પણ ખરેખર તો આ Pleasure Principle નું motto છે. વિચાર ન કર. કર. ખરીદ. ખા. જો. Subscribe કર. Bell icon દબાવ.
Reality Principle ગરીબ છે. એની પાસે marketing budget નથી. Reality Principle તમારી મા જેવું છે — સાચું બોલે છે, પણ કોઈ સાંભળતું નથી. Pleasure Principle તમારા phone જેવું છે — ખોટું બતાવે છે, પણ ચોવીસ કલાક સાથે છે.
---
Attention span ની વાત કરો. એક generation પહેલાં માણસ ત્રણ કલાકની film જોતો. હવે? Reel પંદર second ની છે, અને એમાં પણ skip કરે છે. પુસ્તક? "Too long." Article? "Give me summary." Summary? "Too long." Tweet? "Can you make it shorter?"
ટૂંક સમયમાં માણસ કહેશે: "Existence too long. Give me shortcut."
ફ્રોઈડ જીવતો હોત તો Instagram Reel બનાવત: "Pleasure Principle explained in 15 seconds." અને caption માં લખત: "Follow for more unconscious content." Comment section માં Jung લખત: "Bro, you forgot the collective unconscious." અને Adler reply કરત: "Inferiority complex much?"
---
પણ ગંભીરતાથી વિચારો.
જ્યારે એક આખી સંસ્કૃતિ Pleasure Principle પર ચાલે, ત્યારે delayed gratification luxuary બની જાય છે. ધીરજ — virtue નથી રહેતી, disability બની જાય છે. જે માણસ રાહ જોઈ શકે, એ "slow" છે. જે માણસ વિચારે, એ "overthinking" કરે છે. જે માણસ ના પાડે, એ "negative" છે.
Consumer capitalism એ Pleasure Principle ને democracy ના વેશમાં વેચ્યું. "Choice" ના નામે. "Freedom" ના નામે. પણ choice ક્યાં છે? Algorithm decide કરે છે તમે શું જોશો. Advertisement decide કરે છે તમે શું ખરીદશો. Trend decide કરે છે તમે શું વિચારશો. તમે ફક્ત click કરો છો. ઉંદરની જેમ. lever દબાવો છો. pellet મળે છે. Dopamine.
અને આ generational છે. તમારાં બાળકો — એમને pain ની ભાષા જ નહીં આવડે. Struggle? "Toxic." Discomfort? "Unacceptable." Boredom? "Emergency." દરેક negative emotion ને medication ની જરૂર છે — અથવા subscription ની.
---
ફ્રોઈડ, ભાઈ, તેં સિદ્ધાંત આપ્યો. એ સાચો હતો. પણ તને ખબર નહોતી કે એક દિવસ Silicon Valley તારા સિદ્ધાંતને business model બનાવી દેશે. તેં કહ્યું હતું: "Where id was, there ego shall be." પણ થયું ઊલટું: "Where ego was, there Amazon Prime shall be."
માણસ પાણી છે. ઢાળ તરફ વહે છે. પણ હવે ઢાળ કુદરતી નથી — engineered છે. દરેક app, દરેક notification, દરેક "limited time offer" — એ ઢાળ છે. તમને લાગે છે કે તમે choice કરો છો. ના. ઢાળ તમને લઈ જાય છે. તમે વહો છો. Comfortably. Pleasurably. Unconsciously.
ફ્રોઈડ હસે છે. Jeff Bezos પણ.
ફરક એટલો કે ફ્રોઈડ cigar પીતો હતો, Bezos rocket ઉડાવે છે. બંનેનું compensation same છે.
---
**— પરાગ રતનપારા**
---
*આ લેખ તમને ગમ્યો? તો share કરો. તરત. અત્યારે. હમણાં જ. વિચાર ન કરો — વિચાર કરવો એ pain છે, અને તમે pain થી ભાગો છો. Forward નો બટન દબાવો. Dopamine મળશે. તમને લાગશે કે તમે "intellectual" છો. તમારા મિત્રને લાગશે કે તમે "deep" છો. બંને ખોટા છો — પણ pleasure real છે. અને Pleasure Principle કહે છે: share કરો, નહીં તો ફ્રોઈડ તમારા꽃 꿈에 આવશે... અને interpretation માગશે.*
*Whatsapp forward count = your intellectual worth. Minimum દસ ને મોકલો, નહીં તો bad luck — ના, ના, bad unconscious. 😏*