સમાજવાદનું સ્વપ્ન અને વાસ્તવિકતાનો કડવો ઘૂંટ

# સમાજવાદનું સ્વપ્ન અને વાસ્તવિકતાનો કડવો ઘૂંટ

**— પરાગ રતનપારા**

---

માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ સપનાં જુએ છે સમાનતાનાં, પણ એની રગેરગમાં વહે છે — "હું બીજા કરતાં ચડિયાતો છું" — એ ઝેર. આ ઝેર કોઈ બહારથી નથી આવતું, એ અંદરથી ઊગે છે, જેમ ઝાડની જડમાંથી ફૂગ ઊગે, ચુપચાપ, ધીમે ધીમે.

સમાજવાદ — communism — socialism — આ બધા શબ્દો સાંભળો તો લાગે કે કોઈ સંત બોલે છે. બધાને સરખું મળે, કોઈ ભૂખ્યું ન રહે, કોઈ નાનું ન ગણાય. કેવી સુંદર વાત! પણ જે વાત કાગળ પર સુંદર લાગે, એ માણસના હાડમાંસમાં ઊતરે ત્યારે શું થાય છે — એ વાત કરવી છે.

---

રશિયાની વાત લો. ૧૯૧૭માં ક્રાંતિ થઈ. ઝાર ગયો. લેનિન આવ્યો. લોકોને લાગ્યું કે હવે સ્વર્ગ ઊતરશે ધરતી પર. પણ શું થયું? લેનિનના મર્યા પછી સ્ટાલિન આવ્યો. અને સ્ટાલિને શું કર્યું? એણે એવું કર્યું જે કોઈ ઝારે પણ નહોતું કર્યું. એક આંકડો સાંભળો — ૧૯૩૨-૩૩ની હોલોડોમોર દુકાળમાં યુક્રેનમાં ૩૦ થી ૭૦ લાખ માણસો મર્યા. આ કુદરતી દુકાળ નહોતો. આ રાજ્યે ઊભો કરેલો દુકાળ હતો. અનાજ હતું, પણ સરકાર લઈ જતી. ખેડૂત પોતાના જ ખેતરમાં ભૂખે મરતો.

આ કેમ થયું? કારણ કે વ્યવસ્થા એવી બની કે જ્યાં સત્તા એક જગ્યાએ ભેગી થાય, ત્યાં માણસનો ભીતરનો રાક્ષસ જાગે છે. માણસની ભીતર એક અંધારી ગુફા છે — જ્યાં લોભ, ભય, અને પ્રભુત્વની ભૂખ ક્યારેય ઊંઘતી નથી. સમાજવાદ માનતો હતો કે વ્યવસ્થા બદલો તો માણસ બદલાશે. પણ માણસ ના બદલાયો. વ્યવસ્થા બદલાઈ, ગાદી બદલાઈ, પણ ગાદી પર બેસનારની ભીતરનો જાનવર એ જ રહ્યો.

---

ચીનની વાત તો અને ય ગજબ છે. માઓ ઝેડોંગે ૧૯૫૮માં "ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ" શરૂ કર્યું. એમણે કહ્યું — ચીન પંદર વર્ષમાં બ્રિટનને પાછળ મૂકશે. ખેડૂતોને ખેતી છોડાવીને પોલાદ બનાવવા બેસાડ્યા. ગામેગામ ભઠ્ઠીઓ ઊભી થઈ. લોકો પોતાનાં વાસણ, ખાટલાના પાયા, હળ — બધું ઓગાળવા લાગ્યા. અને શું બન્યું? જે પોલાદ બન્યું એ એટલું કાચું હતું કે કોઈ કામનું નહોતું. અને ખેતી છોડી દીધેલી, એટલે ૧૯૫૯ થી ૧૯૬૧ વચ્ચે અંદાજે દોઢ થી ચાર કરોડ માણસો ભૂખે મર્યા.

એક રસપ્રદ વાત — સ્થાનિક અધિકારીઓ ઉપર ખોટા આંકડા મોકલતા. અનાજ ઓછું પાકે, પણ રિપોર્ટમાં લખે — "ઉત્પાદન ત્રણ ગણું વધ્યું!" કેમ? કારણ કે સાચું બોલવાનો અર્થ મૃત્યુ. જ્યાં સત્ય બોલવાની સ્વતંત્રતા ન હોય, ત્યાં જૂઠાણું ટકી રહેવાની રણનીતિ બની જાય છે.

---

હવે, આર્થિક દૃષ્ટિએ સમાજવાદ કેમ નિષ્ફળ જાય છે — એ સમજવું જરૂરી છે.

માણસ ત્યારે જ મહેનત કરે છે જ્યારે એને ફળ મળવાની આશા હોય. આ કોઈ લોભ નથી, આ માણસની સ્વાભાવિક ગતિ છે — જેમ પાણી ઢાળ તરફ વહે, તેમ માણસ પ્રતિફળ તરફ ચાલે. સમાજવાદી વ્યવસ્થામાં મહેનત કરો કે ન કરો — પગાર એક. ઘર એક. રાશન એક. તો પછી કોણ વધારે મહેનત કરે? ધીમે ધીમે ઉત્પાદકતા ઘટે. નવીનતા અટકે. રશિયામાં એક જ પ્રકારની કાર — "લાડા" — દાયકાઓ સુધી બનતી રહી. કોઈ સ્પર્ધા નહીં, કોઈ સુધારો નહીં. લોકો વર્ષો સુધી રાહ જોતા એક કાર ખરીદવા.

ભાવ સરકાર નક્કી કરે. માંગ અને પુરવઠાનું ગણિત ન ચાલે. તો થાય શું? બ્રેડની લાઈનો. દવાની અછત. જૂતાં ન મળે. રશિયામાં એક કહેવત ચાલતી — "અમે કામ કરવાનો ઢોંગ કરીએ છીએ, અને સરકાર પગાર આપવાનો ઢોંગ કરે છે."

---

સામાજિક રીતે શું થયું? સમાજવાદે કહ્યું — ધર્મ અફીણ છે. ભગવાન નથી. પરંપરા જૂની છે. બદલો બધું. પણ માણસને કોઈક અર્થ જોઈએ, કોઈક આસ્થા જોઈએ — ભલે ઈશ્વરમાં હોય, પ્રકૃતિમાં હોય, સંગીતમાં હોય. જ્યારે તમે એ બધું છીનવી લો, તો માણસ ભીતરથી ખાલી થઈ જાય. રશિયામાં મદ્યપાનનો દર એટલો વધી ગયો કે ગોર્બાચોવે ૧૯૮૫માં દારૂબંધી લાવવી પડી. ચીનમાં સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ વખતે શિક્ષકોને ગધેડા પર બેસાડીને ગાળો ભંડાવવામાં આવતી — વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા. આનું નામ સમાજવાદ?

---

પણ સૌથી ઊંડી વાત — માનસિક, આત્મિક — એ છે.

માણસની ભીતર બે શક્તિઓ સતત લડે છે. એક છે — સર્જનની, પ્રેમની, જીવનની ઊર્જા. અને બીજી છે — વિનાશની, ક્રોધની, મૃત્યુ તરફ ખેંચતી ઊર્જા. આ બે શક્તિઓ દરેક માણસમાં છે — રાજામાં પણ, ભિખારીમાં પણ. સમાજવાદે ભૂલ એ કરી કે એણે માણસને ફક્ત આર્થિક પ્રાણી ગણ્યો. "રોટી મળી જશે તો બધું ઠીક થઈ જશે." પણ રોટી મળ્યા પછી પણ માણસ ઈર્ષ્યા કરે છે, ષડ્યંત્ર રચે છે, સત્તા માટે ખૂન કરે છે. આ રોટીનો પ્રશ્ન નથી — આ ભીતરનો પ્રશ્ન છે.

જ્યારે વ્યવસ્થા કહે — "તું વ્યક્તિ નથી, તું સમૂહનો ભાગ છે" — ત્યારે માણસની ભીતરનું કંઈક કકળે છે. માણસ સમૂહમાં રહેવા ઈચ્છે છે, પણ એ સમૂહમાં ડૂબી જવા નથી ઈચ્છતો. એને ઓળખ જોઈએ. "હું છું" — આ બે શબ્દ માણસના અસ્તિત્વનો પાયો છે. સમાજવાદે "હું" ને ગુનો ગણ્યો. અને જ્યારે "હું" ને દબાવો, ત્યારે એ બીજા રૂપે ફાટી નીકળે — ભ્રષ્ટાચારમાં, ચાપલૂસીમાં, કે ક્રૂરતામાં.

---

એક ઊંડું સત્ય છે — જે વ્યવસ્થા માણસની છાયાને — એના અંધારા પાસાને — નકારે છે, એ વ્યવસ્થા ટકતી નથી. દરેક માણસની ભીતર સ્વાર્થ છે, ઈચ્છા છે, વાસના છે, ભય છે. તમે એને નકારી શકો, દબાવી શકો, પણ મિટાવી ન શકો. જે સમાજ આ વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને ચાલે — એ ટકે. જે નકારીને ચાલે — એ તૂટે.

રશિયા તૂટ્યું ૧૯૯૧માં. સિત્તેર વર્ષનો પ્રયોગ. કરોડો જિંદગીઓની કિંમત ચૂકવીને. ચીને જુદો રસ્તો લીધો — રાજકીય રીતે સામ્યવાદ રાખ્યો, પણ આર્થિક રીતે બજારને છૂટ આપી. એક વિચિત્ર સંકર પ્રાણી બન્યું — જેના મોઢા પર માર્ક્સનો મુખવટો છે, પણ ખીસામાં ડૉલર છે. આ ટકશે? કોને ખબર. પણ જ્યાં સુધી માણસને બોલવાની, વિચારવાની, પોતાની રીતે જીવવાની છૂટ નથી — ત્યાં સુધી કોઈ પણ વ્યવસ્થા ભીતરથી સડતી રહે છે — ભલે બહારથી ગમે તેટલી ચમકતી હોય.

---

એક છેલ્લી વાત. સોવિયેત રશિયામાં એક ટુચકો ચાલતો. એક માણસ ચોકમાં ઊભો રહીને ચિલ્લાતો — "બ્રેઝનેવ મૂર્ખ છે!" પોલીસે એને પકડ્યો. એને પંદર વર્ષની સજા થઈ — પાંચ વર્ષ અપમાનની, અને દસ વર્ષ રાજ્ય-રહસ્ય ફોડવાની.

આ ટુચકો છે, પણ આ ટુચકામાં આખી વ્યવસ્થાનું સત્ય છે.

જે વ્યવસ્થા હાસ્યથી ડરે, જે સત્ય સાંભળી ન શકે, જે માણસને માણસ ગણવાને બદલે યંત્ર ગણે — એ વ્યવસ્થાનું પતન એની શરૂઆતમાં જ લખાઈ ગયું હોય છે.

---

*સમાજવાદ ખોટો નથી — અશક્ય છે. કારણ કે એ એવા માણસની કલ્પના કરે છે જે અસ્તિત્વમાં નથી. અને જે દિવસે એવો માણસ અસ્તિત્વમાં આવશે — ત્યારે કોઈ "વાદ"ની જરૂર જ નહીં રહે.*