સમાજવાદ કેમ ક્યારેય ચાલી શકે નહીં — ગાણિતિક રીતે
**સમાજવાદ કેમ ક્યારેય ચાલી શકે નહીં — ગાણિતિક રીતે**
*— પરાગ રતનપરા*
---
વિયેના. ૧૯૧૯.
ઑસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્ય હમણાં જ તૂટી પડ્યું છે. યુદ્ધ હારી ચૂક્યા છે. જૂની વ્યવસ્થા ગઈ, અને નવી હજુ આવી નથી. હંગેરી સામ્યવાદી ક્રાંતિમાં ડૂબી ચૂક્યું છે. જર્મનીમાં એક પ્રયાસ થઈ ચૂક્યો છે. ઑસ્ટ્રિયાની શેરીઓમાં સમાજવાદી આંદોલનકારીઓ પોતાની દલીલો રજૂ કરી રહ્યા છે. બૌદ્ધિક વર્ગ સહાનુભૂતિમાં છે. ઇતિહાસ નિર્ણાયક ક્ષણ પર ઊભો છે.
અને ત્યારે સાડત્રીસ વર્ષનો લુડવિગ વૉન મિઝેસ — પૂર્વ મોરચાનો યુદ્ધ-અનુભવી, વિયેના ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સનો આર્થિક સલાહકાર — ઓટો ન્યુરાથનું પત્રિકા વાંચે છે અને બેસીને એ કાગળ લખે છે જે સમાજવાદને — કોઈનું લોહી વહે એ પહેલાં — રોકી શક્યો હોત.
પણ ઇતિહાસ ક્યાં સાંભળે છે? ઇતિહાસ તો પોતાની ભૂલો કરવા માટે જ અધીરો હોય છે.
---
મિઝેસની દલીલ વિચારધારાત્મક નહોતી. નૈતિક નહોતી. સ્વતંત્રતાની અપીલ નહોતી, મિલકતના અધિકારની વાત નહોતી. એ તાર્કિક પ્રમાણ હતું — ગાણિતિક, શીતળ, અને નિર્દય.
સમાજવાદ ચાલી શકે નહીં — એટલા માટે નહીં કે એને ચલાવનારા ભ્રષ્ટ છે કે અયોગ્ય છે — પણ એટલા માટે કે એને ચલાવવા માટે જે માહિતી જોઈએ, એ માહિતી કોઈ એવા સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વ જ ધરાવતી નથી જે કોઈ આયોજક પાસે પહોંચી શકે.
એક સીધો સવાલ લો: સમાજવાદી અર્થવ્યવસ્થામાં એક ફેક્ટરી મેનેજર કેવી રીતે નક્કી કરે કે ખુરશી લાકડામાંથી બનાવવી કે સ્ટીલમાંથી?
બજાર અર્થવ્યવસ્થામાં જવાબ સરળ છે. લાકડાનો ભાવ છે. સ્ટીલનો ભાવ છે. શ્રમનો ભાવ છે. મેનેજર ખર્ચની સરખામણી કરે છે, ગ્રાહક શું ચૂકવશે એ જુએ છે, અને નફો આપતો નિર્ણય લે છે. ભાવ-પદ્ધતિ ગણતરી કરે છે. એ સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થાના દરેક ખરીદનાર અને વેચનારની પસંદગીઓને એક એવી સંખ્યામાં ઘનીભૂત કરે છે જે મેનેજર વાપરી શકે.
હવે ઉત્પાદનના સાધનોની ખાનગી માલિકી કાઢી નાખો. લાકડું હવે સ્પર્ધાત્મક માલિકો વચ્ચે ખરીદ-વેચાણ થતું નથી — એ આયોજન બ્યુરો ફાળવે છે. સ્ટીલ બ્યુરો ફાળવે છે. મૂડી-ચીજવસ્તુઓમાં કોઈ બજાર-વ્યવહાર નથી, કારણ કે રાજ્ય બધું ધરાવે છે. ઇનપુટ્સના ભાવ નથી, કારણ કે ભાવ માટે વિનિમય જોઈએ, અને વિનિમય માટે ખાનગી મિલકત જોઈએ.
મૂડી-ચીજવસ્તુઓના ભાવ વિના, મેનેજર ગણતરી કરી શકતો નથી. લાકડું કે સ્ટીલ — શું વધુ "આર્થિક" છે — એ નક્કી કરી શકાતું નથી, કારણ કે "આર્થિક" શબ્દનો અર્થ જ ત્યારે થાય છે જ્યારે ઇનપુટ અને આઉટપુટને જોડતો ભાવ-સંબંધ હોય. ખુરશી બની શકે. પણ એ બનાવવી જે ખર્ચ થયો — એ ખર્ચ "યોગ્ય" છે કે નહીં — એ કહી શકાતું નથી, કારણ કે ખર્ચ કોઈ સુસંગત એકમમાં વ્યક્ત જ થઈ શકતો નથી.
આને સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થામાં ગુણો — લાખો ચીજવસ્તુઓ, અબજો ઇનપુટ સંયોજનો, સતત બદલાતી માંગ અને પુરવઠો — અને અશક્યતા સંપૂર્ણ બની જાય છે. ભાવ-પદ્ધતિ વિના તર્કસંગત આર્થિક આયોજન ફક્ત કઠિન નથી — એ માટે જરૂરી માહિતી અસ્તિત્વમાં જ નથી. જે સંખ્યાઓ છે જ નહીં, એનાથી ગણતરી કેવી રીતે થાય?
મિઝેસે સ્પષ્ટ કહ્યું: "જ્યાં બજાર નથી, ત્યાં ભાવ-પદ્ધતિ નથી, અને જ્યાં ભાવ-પદ્ધતિ નથી, ત્યાં આર્થિક ગણતરી હોઈ શકે નહીં."
---
સોળ વર્ષ વીત્યાં. ૧૯૩૬માં પોલિશ અર્થશાસ્ત્રી ઓસ્કર લાંગેએ મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્ર જગતનો "સત્તાવાર" જવાબ પ્રકાશિત કર્યો.
લાંગેએ ખુશામત સાથે શરૂઆત કરી — મિઝેસને "મહાન વકીલ" કહ્યા, સમાજવાદના કારણ માટે ઉપયોગી ગણાવ્યા. પછી દલીલ કરી કે કેન્દ્રીય આયોજન બોર્ડ અજમાયશ-ભૂલ દ્વારા બજાર ભાવોની નકલ કરી શકે — અછત અને વધારા નિહાળીને, ભાવ સમાયોજિત કરીને, જ્યાં સુધી સંતુલન ન આવે.
મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્ર જગતે આ "નિર્ણાયક ખંડન" તરીકે સ્વીકારી લીધું. ગણતરી-વિવાદ "પૂરો" જાહેર કરી દીધો.
પણ હાયેકે લાંગેના જવાબને વ્યવસ્થિત રીતે તોડી પાડ્યો — સૌથી ઘાતક રીતે ૧૯૪૫ના "સમાજમાં જ્ઞાનનો ઉપયોગ" નામના નિબંધમાં. સમસ્યા અજમાયશ-ભૂલ દ્વારા સાચા ભાવ શોધવાની નહોતી — સમસ્યા એ હતી કે ભાવ નક્કી કરવા માટે જરૂરી માહિતી કોઈ કેન્દ્રીય સત્તા પાસે ઉપલબ્ધ જ નથી. જ્ઞાન વિખરાયેલું છે, સ્થાનિક છે, અવ્યક્ત છે, અને સતત બદલાતું રહે છે. બજાર ગણતરીની સમસ્યા ફક્ત ઉકેલતું નથી — એ એકમાત્ર તંત્ર છે જે એ સમસ્યા ઉકેલવા માટે જરૂરી માહિતી ઉત્પન્ન કરવા સક્ષમ છે. કોઈ આયોજન બોર્ડ, ગમે તેટલું પરિષ્કૃત હોય, લાખો વ્યક્તિગત ખરીદનારા અને વેચનારા દર સેકન્ડે ભાવ-સંકેતો દ્વારા એકબીજાને જે સંદેશાવ્યવહાર કરે છે — એની નકલ કરી શકે નહીં.
મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્ર જગતે લાંગેને સાંભળ્યા અને વિજય જાહેર કર્યો. હાયેકને સાંભળ્યા નહીં.
સોવિયેત સંઘે આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું.
---
અને પછી શું થયું?
જ્યારે સોવિયેત-નિયંત્રિત સામ્યવાદ બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી પોલેન્ડ પર થોપવામાં આવ્યો, ઓસ્કર લાંગે શિકાગો યુનિવર્સિટીની આરામદાયક ખુરશી છોડીને નવી સમાજવાદી અર્થવ્યવસ્થા બનાવવા પાછા ફર્યા. પણ રાજ્ય-આયોજકોએ તેમનું અજમાયશ-ભૂલ મૉડલ વાપર્યું જ નહીં. તેમણે સોવિયેત-શૈલીનું કેન્દ્રીય આયોજન વાપર્યું — મનસ્વી ઉત્પાદન લક્ષ્યો, નિર્ધારિત ભાવો, મંત્રાલયોમાંથી ઉતરતા ક્વોટા — કોઈ ફીડબેક તંત્ર વિના, વાસ્તવિક માનવ જરૂરિયાતો સાથે કોઈ જોડાણ વિના.
લાંગેની સૈદ્ધાંતિક પદ્ધતિ ક્યાંય અમલમાં જ ન આવી — જ્યાં એની ખરેખર કસોટી થવાની હતી ત્યાં પણ નહીં.
આ તમને કંઈક મહત્ત્વનું કહે છે: જે સમાજવાદીઓએ મિઝેસને સૈદ્ધાંતિક રીતે "હરાવ્યા" હતા — તેઓ પણ પોતે જે શક્ય ગણાવતા હતા એ બનાવી ન શક્યા. દર વખતે, તેઓ ક્રૂડ સંસ્કરણ પર ઊતરી આવ્યા — જે સંસ્કરણ મિઝેસે ૧૯૨૦માં જ બરબાદ થવાનું સાબિત કરી દીધું હતું.
પરિણામો દરેક દેશમાં, દરેક દાયકામાં સુસંગત હતાં: મૂળભૂત ચીજવસ્તુઓ માટે લાંબી કતારો. દીર્ઘકાલીન અછત સાથે એવો વધારો જે કોઈને જોઈતો નહોતો. ખોટી ચીજો ખોટી માત્રામાં બનાવતી ફેક્ટરીઓ. પોતાની વસ્તીને ખવડાવી ન શકતા કૃષિ ક્ષેત્રો. બજાર ભાવો દ્વારા જે માહિતી ઉત્પન્ન કરે છે — અને જે આયોજન બોર્ડ બીજા કોઈ તંત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી — એ સાવ ગેરહાજર હતી. અને ગેરહાજરી વિનાશક હતી.
---
૧૯૯૧. સોવિયેત સંઘ વિસર્જિત થાય છે.
એના થોડા સમય પહેલાં, સોવિયેત અર્થશાસ્ત્રીઓ અને અધિકારીઓ ખાનગીમાં — અને પછી જાહેરમાં — સ્વીકારવા લાગ્યા કે મિઝેસ ૧૯૨૦માં સાચા હતા. પદ્ધતિ ક્યારેય તર્કસંગત રીતે ગણતરી કરી શકી નહોતી. દાયકાઓનું "ઉત્પાદન" મોટે ભાગે બગાડ હતું. આંકડા ખોટા હતા. અછત સાચી હતી.
મુખ્યધારાના અર્થશાસ્ત્ર જગતે, જેણે ૧૯૩૦ના દાયકામાં લાંગેને વિજેતા જાહેર કર્યા હતા — સુધારો બહાર પાડ્યો નહીં. પાઠ્યપુસ્તકો અપડેટ ન થયાં. વિવાદનો ઇતિહાસ ચૂપચાપ દફનાવી દેવામાં આવ્યો. આજના મોટા ભાગના અર્થશાસ્ત્રના વિદ્યાર્થીઓએ ક્યારેય એના વિશે સાંભળ્યું નથી — એ તો દૂરની વાત છે કે તેમને શીખવવામાં આવ્યું હોય કે એક પક્ષ નિર્ણાયક, પ્રાયોગિક, અને વિનાશક રીતે સાચો સાબિત થયો.
---
અર્થતંત્ર તૂટેલું નથી. એ બરાબર એ રીતે ચાલી રહ્યું છે જે રીતે એને ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. ફક્ત તમારા માટે નહીં.
તેઓ એને "નાણાકીય નીતિ" કહે છે.
આપણે એને જે છે એ કહીએ છીએ: કાયદેસરની ચોરી.
---
*— પરાગ રતનપરા*