રાજા હાલતો નથી, પણ મરે છે બધા એના માટે

**રાજા હાલતો નથી, પણ મરે છે બધા એના માટે**
*(The Chess Game: Why Do We Pay for the Power?)*

— પરાગ રતનપરા

શતરંજની પાટ પર સૌથી નકામો ટુકડો કયો? રાજા. એક ખાનું ચાલે. આગળ, પાછળ, ત્રાંસો — પણ એક જ ખાનું. ઘોડો કૂદે, હાથી દોડે, વઝીર તો આખી પાટ પર રાજ કરે. અને રાજા? એ ખૂણામાં બેઠો બેઠો પરસેવો લૂછે. છતાં આખી રમત એના માટે જ છે. બત્રીસ ટુકડામાંથી એકત્રીસ મરે, પણ રાજા બચી જાય તો "જીત્યા". રાજા ઘેરાય તો "હાર્યા". બાકીના મર્યા એ કોઈ ગણતું નથી.

હવે આંખ બંધ કરીને વિચારો — આ રમત કોણે બનાવી હશે? પ્યાદાએ તો નહીં જ.

પ્યાદું જુઓ. પહેલી ચાલ એની. પહેલું મરણ પણ એનું. પાછળ હટી ન શકે. ત્રાંસું મારે, પણ સીધું જ ચાલે. અને છેલ્લા ખાનાં સુધી જીવતું પહોંચે તો "પ્રમોશન" — વઝીર બની જાય. પણ સોળમાંથી કેટલાં પહોંચે? એક? અડધું? બાકીનાં તો ચોથી-પાંચમી ચાલમાં કપાઈ ગયાં હોય. અને એ કપાયેલાં પ્યાદાંને પાટની બાજુમાં હારબંધ ગોઠવીને ખેલાડી ચા પીએ.

આપણા સમાજની પાટ પણ આવી જ છે. ફરક એટલો કે અહીં પ્યાદાંને ખબર નથી કે એ પ્યાદાં છે. દરેક પ્યાદાને લાગે છે કે "હું ખેલાડી છું." મત આપીને આવે ને કહે, "મેં સરકાર બનાવી." ભાઈ, તેં એક ખાનું ચાલ ચાલી. સરકાર તો પાટની બહાર બેઠેલાએ બનાવી.

પાવર માટે આપણે શું શું ચૂકવીએ છીએ, ગણો.

પહેલાં તો પૈસા. ટેક્સ ભરીએ, ફંડ ભરીએ, "ડોનેશન" ભરીએ. પછી સમય. લાઈનમાં ઊભા રહીએ, સાહેબ આવે ત્યાં સુધી ઓફિસમાં બેસીએ, નેતાની સભામાં ખુરશી ભરીએ. પછી અવાજ. ખોટું દેખાય તોય "જવા દો ને, આપણે શું?" કહીને મોં બંધ. અને છેલ્લે — સ્વમાન. "સાહેબ, થોડું જોઈ લેજો ને" કહેતી વખતે જે અંદરથી તૂટે છે, એ પણ પાવરની ફી છે. બિલ આવતું નથી, પણ ચૂકવાય છે રોજ.

અને મજા જુઓ — ગુજરાતમાં તો "પાવર" માટે મહિને બિલ પણ આવે. લાઈટ બિલ. એ ભરીએ, અને ઉપરથી પેલા બીજા પાવરવાળા માટે પણ ભરીએ. બેવડો ટેક્સ. એક ટોરેન્ટને, બીજો ટોરેન્ટ જેવા સ્વભાવવાળાને.

શતરંજમાં રાજાની એક બીજી ખૂબી છે. એ એકલો ટુકડો છે જે ક્યારેય "કપાતો" નથી. બાકી બધા મરે, રાજા માત્ર "ઘેરાય". ચેકમેટ થાય ત્યારે એને પાટ પરથી ઉપાડવાનો પણ નહીં. એ ત્યાં જ ઊભો રહે, રમત નવી શરૂ થાય, અને એ પાછો વચ્ચે ગોઠવાય. આપણા રાજાઓનું પણ એવું જ. પક્ષ બદલે, ખુરશી બદલે, પક્ષ હારે — રાજા હારતો નથી. બીજી પાટ પર ઊભો હોય.

આપણને ગમે છે આ રમત. કારણ કે દરેક પ્યાદાના મનમાં એક સપનું છે — "છેલ્લા ખાનાં સુધી હું પહોંચીશ." જમાઈ ઉદ્યોગપતિ બનશે, દીકરો અમેરિકા જશે, બે-પાંચ વર્ષમાં આપણેય "સાહેબ" કહેવડાવીશું. અને એ સપનાની કિંમતમાં આખી પાટ ચૂપચાપ કપાય છે. વઝીર બનેલું પ્યાદું પાછું વળીને જુએ છે? ના. વઝીર બન્યા પછી એને પ્યાદાં યાદ નથી રહેતાં. એ પોતે હવે પ્યાદાં કપાવે છે.

લગ્નમાં જુઓ. મંડપમાં એક "મોટા માણસ" આવે. આખું ગામ ઊભું થાય. એ પાંચ મિનિટ બેસે, ફોટો પડાવે, ચાલ્યો જાય. પાછળ છસો માણસ ત્રણ દિવસથી કામ કરે છે — રસોડામાં, બેન્ડમાં, પાર્કિંગમાં. ફોટામાં કોણ? રાજા. આલ્બમમાં કોણ? રાજા. મરે કોણ? પ્યાદાં.

ઓફિસમાં જુઓ. બોસ મીટિંગમાં "અમારી ટીમે કર્યું" કહે ત્યારે "અમારી" શબ્દ કેટલો ઉદાર લાગે. બોનસ વખતે એ "અમારી" ક્યાં જાય છે? "મેં" બની જાય. જીતમાં રાજા, હારમાં ટીમ. શતરંજનો નિયમ છે.

સૌથી કડવી વાત છેલ્લે. શતરંજમાં રાજા નબળો હોવા છતાં આખી પાટ એને બચાવવા દોડે છે — કારણ કે નિયમ એવો છે. નિયમ કોણે બનાવ્યો? જે પાટની બહાર બેઠો છે એણે. અને પાટની બહાર બેઠેલો ખેલાડી ક્યારેય મરતો નથી. એ તો બે રાજા સામસામે મૂકીને જુએ છે કે કયાં પ્યાદાં પહેલાં કપાય.

એટલે સવાલ "આપણે પાવર માટે કેમ ચૂકવીએ છીએ" એનો નથી. સવાલ એ છે કે ચૂકવ્યા પછી પણ આપણને લાગે છે કે આપણે રમીએ છીએ. પાટ પરનો ટુકડો ક્યારેય ખેલાડી નથી હોતો. હોઈ જ ન શકે. પણ આ વાત પ્યાદાને કહેશો તો એ નારાજ થશે. કારણ કે એણે હજી બે ખાનાં જ ચાલ્યાં છે, અને એને પાકો ભરોસો છે કે વઝીર બનવાના એના ચાન્સ છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો:**

• શતરંજનો વઝીર મૂળે સૌથી નબળો ટુકડો હતો — એક જ ત્રાંસું ખાનું ચાલતો. પંદરમી સદીમાં યુરોપમાં એને આખી પાટ પર ચાલવાની સત્તા મળી, અને ત્યારે લોકોએ એને "પાગલ રાણીની રમત" કહી. પાવર એક દિવસમાં નથી મળતો — નિયમ બદલાય ત્યારે મળે છે.

• "ચેકમેટ" શબ્દ ફારસી "શાહ માત" પરથી આવ્યો — એટલે "રાજા લાચાર છે." મર્યો નહીં, લાચાર. રાજા મરતો નથી, એ સત્તાવાર નિયમ છે.

• શતરંજમાં શક્ય રમતોની સંખ્યા બ્રહ્માંડના કુલ અણુઓ કરતાં પણ વધારે ગણાય છે — છતાં દરેક રમતનું પરિણામ એક જ રીતે નક્કી થાય: રાજા ઘેરાયો કે નહીં. અગણિત રસ્તા, એક જ સવાલ.

— પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#ChessOfLife #PowerAndPawns #IndianSociety #GujaratiSatire #શતરંજ #સત્તા #પ્યાદું #ગુજરાતીનિબંધ

---

*નોંધ: ઇનપુટમાં "chloeS game" હતું — મેં એને "chess game" તરીકે લીધું છે. બીજું કંઈ અભિપ્રેત હોય તો કહેજો, ફરી લખી આપું. ત્રણેય હકીકતો ઐતિહાસિક રીતે માન્ય છે; વઝીરના પાવર-વધારા સામે "પાગલ રાણી" (scacchi alla rabiosa) નામ ઇટાલી-સ્પેનમાં ખરેખર વપરાયું હતું.*