હોર્મુઝની બહારનો દરવાજો: ઈરાનનો બે અબજ ડૉલરનો જુગાર

# હોર્મુઝની બહારનો દરવાજો: ઈરાનનો બે અબજ ડૉલરનો જુગાર

**— પરાગ રતનપરા**

---

દુનિયામાં કેટલીક વસ્તુઓ એવી હોય છે જે તમે ત્યારે જ બનાવો છો જ્યારે તમને ખબર હોય કે એક દિવસ આફત આવવાની છે. ઈરાને બે અબજ ડૉલર ખર્ચીને એક દરવાજો બનાવ્યો. કોઈ જોતું નહોતું. કોઈને રસ નહોતો. પણ ઈરાનને ખબર હતી — એક દિવસ આ દરવાજાની જરૂર પડશે. એ દિવસ આવ્યો. ૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬.

વાત સમજવા માટે પહેલાં નકશો જોવો પડે. ઈરાનનો બધો ક્રૂડ ઓઈલ વર્ષોથી એક જ રસ્તેથી બહાર જતો હતો — ખારગ ટાપુ, જે પર્શિયન ગલ્ફની અંદર છે. અને ગલ્ફમાંથી બહાર નીકળવા માટે એક જ દરવાજો છે — હોર્મુઝની સામુદ્રધુની. ફક્ત ૨૧ માઈલ પહોળી. દુનિયાનો એક તૃતીયાંશ તેલ આ સાંકડી ગલીમાંથી પસાર થાય છે. અમેરિકાના ત્રણ એરક્રાફ્ટ કેરિયર અત્યારે ત્યાં ઊભા છે. માઈન્સ છે. નાકાબંધી છે. એક ચકલુંય ફરકી શકે એમ નથી.

હવે બક્ષી સાહેબ કહેતા હતા ને — "દુશ્મનનો રસ્તો બંધ કરવો હોય તો એના ઘરના બારણે બેસી જાવ." અમેરિકાએ હોર્મુઝના બારણે બેઠક જમાવી દીધી. પણ ઈરાન પણ મૂર્ખ નથી. ઈરાને છ વર્ષ પહેલાં જ બીજો દરવાજો બનાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.

---

**પાઈપલાઈન — એક રણની નીચેની નદી**

૨૫ જૂન, ૨૦૨૦. ટ્રમ્પની "મેક્સિમમ પ્રેશર" સેંક્શનની ટોચ પર, જ્યારે દુનિયાની કોઈ કંપની ઈરાન સાથે હાથ મિલાવવા તૈયાર નહોતી, ત્યારે ઈરાને પોતાની જ નેશનલ ઈરાનિયન ઓઈલ કંપની (NIOC) પાસે કામ શરૂ કરાવ્યું. કોઈ વિદેશી કોન્ટ્રાક્ટર નહીં. કોઈ જર્મન ટેકનોલોજી નહીં. કોઈ ચીની ઈજનેર નહીં. ફક્ત ઈરાની હાથ, ઈરાની માટી, ઈરાની પસીનો.

૧,૧૦૦ કિલોમીટર લાંબી પાઈપલાઈન. ૪૨ ઈંચ પહોળી. જમીનની નીચે દટાયેલી. પાંચ પંપિંગ સ્ટેશન. બુશેહર પ્રાંતથી શરૂ થઈને ઓમાનની ખાડી પર આવેલા બંદર-એ-જાસ્ક સુધી. ૨૨ જુલાઈ, ૨૦૨૧ના રોજ ઉદ્ઘાટન. ડિઝાઈન ક્ષમતા — દરરોજ દસ લાખ બેરલ. ઉદ્દેશ ફક્ત એક જ: ઈરાની તેલને હોર્મુઝને અડ્યા વગર બહાર કાઢવું.

સાડા પાંચ વર્ષ પાઈપલાઈન ચૂપચાપ પડી રહી. દુનિયા હસતી હતી — "આ બે અબજ ડૉલરનું ખંડેર છે. કોઈ ઉપયોગ નથી." ઈરાન ચૂપ રહ્યું. ઈરાનને ખબર હતી — જે દિવસે હોર્મુઝ બંધ થશે, એ દિવસે આ પાઈપલાઈન જ ઈરાનની જીવાદોરી હશે.

એ દિવસ આવી ગયો.

---

**પણ દરવાજો અડધો જ ખુલ્લો છે**

અહીં જ વાત પલટાય છે. સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતી વાતો અને જમીનની સચ્ચાઈ વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક છે.

કોહ મોબારક ટર્મિનલ પર વીસ સ્ટોરેજ ટેન્ક બનાવવાના હતા. બન્યા ફક્ત દસ. કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા — ૫૪ લાખ બેરલ. VLCC જેવું મોટું ટેન્કર લોડ કરવા માટે એક જ સિંગલ-બૂયી મૂરિંગ છે. એક જ. એક ટેન્કર ભરવામાં દસ દિવસ લાગે. ડિઝાઈન ક્ષમતા દસ લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ હતી, પણ વાસ્તવિક નિકાસ — ફક્ત ત્રણ લાખ બેરલ. ખારગ ટાપુ હજુ પણ ઈરાનની ૯૦ ટકા નિકાસ સંભાળે છે. જાસ્ક ફક્ત ૧૦ ટકા.

બે અબજ ડૉલરની વીમા પોલિસી અડધી બનેલી છે અને ૩૦ ટકા ક્ષમતા પર ચાલે છે.

**છતાં** — આ ક્ષણે ઈરાન પાસે આનાથી વધુ મહત્વનું કંઈ નથી.

---

**ભૂગોળ એક જ્ઞાની શિક્ષક છે**

નકશા પર આંગળી રાખો. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીથી ૯૫ માઈલ પૂર્વમાં જાસ્ક છે. ત્યાંથી ટેન્કર સીધું દક્ષિણ તરફ — અરેબિયન સમુદ્રમાં — ચીન તરફ. સામુદ્રધુનીમાં દાખલ થવાનું નહીં. માઈનવાળા કોરિડોરમાંથી પસાર થવાનું નહીં. અમેરિકન કેરિયરોને સલામ કરવાની નહીં. પાઈપથી ટેન્કરમાં, ટેન્કરમાંથી મહાસાગરમાં, મહાસાગરમાંથી ચીનમાં — એક જ હલનચલનમાં.

CENTCOMની નાકાબંધી કાગળ પર "તમામ ઈરાની બંદરો" પર છે, જાસ્ક સહિત. પણ કાગળ અને દરિયો અલગ વસ્તુઓ છે. હોર્મુઝ ૨૧ માઈલ પહોળી છે — ત્યાં નાકાબંધી સહેલી છે. ઓમાનની ખાડી ૩૪૦ કિલોમીટર પહોળી છે — ત્યાં નાકાબંધી કરવા માટે આખી નૌસેનાને પાતળી ચાદરની જેમ ફેલાવવી પડે. ભૂગોળ અહીં ઈરાનના પક્ષમાં છે.

નાકાબંધી પહેલાંના પાંચ દિવસમાં જ પાંચ VLCC જાસ્કથી ભરાઈને નીકળી ગયા. Kpler અને Vortexાના આંકડા છે. IRGC — એ જ સેના જે હોર્મુઝમાં બિટકોઈન ટોલ વસૂલે છે — એ જ જાસ્કની સુરક્ષા સંભાળે છે. એક હાથે સામુદ્રધુનીમાં ટોલ વસૂલે છે, બીજા હાથે સામુદ્રધુનીની બહારથી તેલ વેચે છે. બંને પૈસા એક જ તિજોરીમાં જાય છે.

---

**અને ફક્ત તેલ નહીં**

૨૦૨૨ના UN રિપોર્ટમાં લખાયેલું છે — IRGC જાસ્કને હથિયારોની દાણચોરી માટે પણ વાપરે છે. યમનના હૂથીઓને હથિયાર મોકલવા માટે. એટલે કે જે બંદર તેલ માટે હોર્મુઝને બાયપાસ કરે છે, એ જ બંદર હથિયારો માટે લાલ સમુદ્રને બાયપાસ કરે છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વિ-ઉપયોગી છે — ડિઝાઈનથી જ.

---

**સાદી ભાષામાં — શું થઈ રહ્યું છે?**

કલ્પના કરો કે તમારા ઘરનો મુખ્ય દરવાજો છે. રોજ એ જ દરવાજેથી આવવું-જવું. એક દિવસ કોઈ દુશ્મન આવીને મુખ્ય દરવાજે બેસી ગયો. હવે તમે ઘરમાંથી બહાર કેમ નીકળશો?

ઈરાને છ વર્ષ પહેલાં ઘરની પાછળ એક નાનો દરવાજો બનાવ્યો હતો. એ દરવાજેથી એક જ માણસ પસાર થઈ શકે, એ પણ ધીમેથી. મુખ્ય દરવાજો જેટલો પહોળો હતો એટલો આ નથી. પણ છે તો ખરો. દુશ્મનને ખબર છે કે આ દરવાજો છે, પણ દુશ્મન મુખ્ય દરવાજે બેઠો છે — એને ઘરની ફરતે ફરીને પાછળનો દરવાજો પણ ઘેરવો પડે, અને ઘર ઘણું મોટું છે.

એટલે ઈરાનનું તેલ બહાર નીકળી રહ્યું છે. ઓછી માત્રામાં. ધીમે ધીમે. પણ નીકળી રહ્યું છે.

---

**અંતિમ ગણિત**

ઈરાને બે અબજ ડૉલરનો જુગાર રમ્યો. જે દિવસે સામુદ્રધુની બંધ થાય, તે દિવસ માટે. એ દિવસ આવી ગયો. પાઈપલાઈન ચાલે છે. પણ કેવી ચાલે છે? દસ લાખ બેરલની જગ્યાએ ત્રણ લાખ બેરલ. વીસ ટેન્કની જગ્યાએ દસ. અનેક મૂરિંગ બૂયોની જગ્યાએ એક જ. અને એ પણ એવા પાણીમાં જ્યાં ૨૦૦ કિલોમીટર દૂર "અબ્રાહમ લિંકન" એરક્રાફ્ટ કેરિયર પેટ્રોલિંગ કરે છે.

વીમા પોલિસી સાચી છે. પણ અપૂરતી છે. ત્રણ લાખ અને દસ લાખ વચ્ચેનો ફરક, દસ અને વીસ ટેન્ક વચ્ચેનો ફરક, એક બૂયી અને આખા કાફલા વચ્ચેનો ફરક — આ જ અંતર પર આગામી યુદ્ધ લડાશે. ઈરાનના કૂવાઓમાં તેલ ૧૩ દિવસનું બાકી છે. જો એ કૂવાઓ બંધ પડ્યા, તો કાયમ માટે બંધ. પેટ્રોલિયમ ભૂગર્ભશાસ્ત્રનો નિયમ છે — તેલના કૂવા એક વાર બંધ પડે પછી ફરી ચાલુ કરવા મુશ્કેલ, ક્યારેક અશક્ય.

ઈરાને બે અબજ ડૉલર હોર્મુઝની બહારના દરવાજા પર લગાવ્યા. દરવાજો ખુલ્લો છે. પણ પૂરતો પહોળો નથી.

બક્ષી સાહેબ હોત તો કહેત — *"ઈતિહાસમાં અડધા તૈયાર દરવાજાઓએ પૂરા તૈયાર સેનાઓ કરતાં વધુ યુદ્ધ જિતાડ્યા છે. અને હારવા પણ અડધા દરવાજા જ કાફી હોય છે."*

બંને વાત સાચી છે. હવે જોવાનું એ છે કે ઈતિહાસ કઈ તરફ ઝૂકે છે.

---

*— પરાગ રતનપરા*