વિજયની શરતો

કોઈપણ રમત શરૂ કરતાં પહેલાં એક સવાલ પૂછવો પડે: જીત નક્કી કેવી રીતે થશે? ગેમ ડિઝાઇનમાં આને 'વિક્ટરી કન્ડિશન્સ' કહે છે. શતરંજમાં સામેવાળાના રાજાને ચેકમેટ કરો એટલે ખેલ ખતમ. ફૂટબોલમાં નેવું મિનિટ પછી જેના ગોલ વધુ તે વિજેતા. નિયમ સ્પષ્ટ ન હોય તો રમત અનંત બની જાય છે. માણસો ઘણીવાર દોડવાનું શરૂ કરી દે છે, પણ ફિનિશ લાઇન ક્યાં છે તેની ખબર હોતી નથી. પરિણામે થાક લાગે છે, વિજય મળતો નથી.

આ વિચાર લશ્કરી વ્યૂહરચના અને બોર્ડ ગેમ્સમાંથી આવ્યો છે. યુદ્ધની ભાષામાં તેને 'એન્ડ સ્ટેટ' કહેવાય. તમે દુશ્મનનો કિલ્લો જીતવા માગો છો કે માત્ર સંધિ કરવા માગો છો? જો વિજયની ચોક્કસ શરત નક્કી ન હોય, તો સૈન્ય વર્ષો સુધી વેરાન જમીન પર લોહી વહાવ્યા કરે છે. આધુનિક બિઝનેસ અને પ્રોડક્ટિવિટીના લેખકોએ આ જ વિચાર જીવનમાં ઉતાર્યો. સફળતા એટલે શું, તેનો આંકડો કે સીમાચિહ્ન પહેલેથી કાગળ પર લખેલું હોવું જોઈએ.

આપણે આ ભૂલ સંબંધોમાં, કરિયરમાં અને રોકાણમાં સતત કરીએ છીએ. આપણે લક્ષ્ય વગરના ચકડોળમાં બેસી જઈએ છીએ. પૂરતું શું છે, એની વ્યાખ્યા નથી હોતી. પરિણામે જ્યારે જીતી જઈએ છીએ, ત્યારે પણ ઊભા રહેવાનું સૂઝતું નથી. તમે લક્ષ્ય નક્કી નથી કરતા, એટલે પરિસ્થિતિ તમારા પર વિજય મેળવી લે છે. જે માણસને ખબર નથી કે તેને ક્યારે અટકવું છે, તે હાર્યા વગર પણ બરબાદ થઈ શકે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ તમાશો રોજ જોવા મળે છે. ધારો કે કિરીટભાઈએ કોઈ કંપનીના શેર પાંચસો રૂપિયાના ભાવે ખરીદ્યા. એમનો કોઈ ચોક્કસ પ્લાન નહોતો કે કયા ભાવે નફો બુક કરીને બહાર નીકળવું. શેર સાતસો થયો, પછી આઠસો થયો. કિરીટભાઈ વધુ લોભમાં બેસી રહ્યા. વિજયની કોઈ શરત મગજમાં નહોતી કે પચીસ ટકા વળતર મળે એટલે વિદાય લેવી. અચાનક માર્કેટ તૂટ્યું અને ભાવ ચારસો પર આવી ગયો. જે ટ્રેડમાં નફો મળવાનો હતો, તે નુકસાનમાં ફેરવાઈ ગયો. જ્યાં એક્ઝિટ પ્લાન નથી, ત્યાં નફો માત્ર આભાસ છે.

રમત જીતવી સહેલી છે, પણ ક્યારે જીતી ગયા તે ઓળખવું અઘરું છે. જે માણસ પૂર્ણવિરામ મૂકતાં નથી શીખતો, એનો છેવટે કચરો જ થાય છે.