અવિશ્વસનીય કથાકાર

વાર્તા કહેનારો માણસ સાચું જ બોલે છે એવું માની લેવું એ આપણી સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. સાહિત્ય અને સિનેમામાં આ એક જૂની તરકીબ છે: વાર્તા જે પાત્રના મોઢે સંભળાય છે, તે કાં તો જૂઠું બોલે છે, ભ્રમમાં જીવે છે અથવા પોતાના સ્વાર્થ ખાતર હકીકતો છુપાવે છે. આને ‘અવિશ્વસનીય કથાકાર’ કહે છે. અમેરિકન વિવેચક વેઇન સી. બૂથે ૧૯૬૧માં પોતાના પુસ્તક ધ રેટરિક ઓફ ફિક્શનમાં આ સંજ્ઞા આપી હતી. પણ આ માત્ર પુસ્તકો પૂરતું સીમિત નથી. વાસ્તવિક જિંદગીમાં આપણી સામે ઊભેલો માણસ પણ મોટા ભાગે આવો જ કથાકાર હોય છે.

દરેક વ્યક્તિ પોતાની વાર્તાનો હીરો પોતે જ બનવા માંગે છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની નિષ્ફળતાનું વર્ણન કરે છે, ત્યારે તે સ્ક્રિપ્ટમાંથી પોતાના વાંક કાઢી નાખે છે. સામેવાળાને વિલન બનાવે છે. તે જાણીજોઈને જૂઠું ન બોલતો હોય તો પણ તેનું મગજ હકીકતોને મઠારી લે છે. અવિશ્વસનીય કથાકાર સામે ચેતવું એટલા માટે જરૂરી છે, કારણ કે જો તમે તેના ચશ્મા પહેરીને દુનિયા જોશો તો તમે ખોટા નિર્ણયો લેશો.

અમદાવાદના કાપડ બજારની કોઈ જૂની પેઢી જુઓ. ધારો કે કાંતિભાઈ પોતાની ત્રીસ વર્ષ જૂની દુકાન સમેટી રહ્યા છે. બેઠકમાં બેસીને તેઓ ચા પીતાં પીતાં કહેશે કે નવી પેઢીને ધંધાની પડી નથી, જીએસટીએ કમર તોડી નાખી અને ઑનલાઇન બજારે નાના વેપારીને ખાઈ લીધો. તેમની વાર્તા સાંભળીને બહાર બેઠેલાને દયા આવે. પણ મુનીમજીનો ચોપડો જુઓ તો ખબર પડે કે છેલ્લા દસ વર્ષથી કાંતિભાઈ બપોરે બાર વાગ્યે ગાદીએ આવતા હતા, ગ્રાહકની નવી પસંદ સમજવાની ના પાડતા હતા અને ઉધારી વસૂલવામાં આળસ કરતા હતા. કાંતિભાઈ ખોટું નથી બોલતા, તેઓ ફક્ત પોતાની નિષ્ફળતાની અનુકૂળ વાર્તા કહી રહ્યા છે.

ધંધામાં રોકાણ કરતી વખતે, ભાગીદારી કરતી વખતે કે કોઈની ફરિયાદ સાંભળતી વખતે આ નિયમ યાદ રાખવો પડે. જે માણસ બોલે છે, તેના હિત ક્યાં જોડાયેલા છે તે પહેલાં તપાસો. કોઈના શબ્દો સાચા માનવા કરતાં તેના ચોપડા અને પરિણામો તપાસવા વધુ સુરક્ષિત છે.

દરેક માણસ પોતાના બચાવ પક્ષનો વકીલ છે. ન્યાયાધીશ બનવું હોય તો કથાકાર પર ભરોસો કરવાનું બંધ કરો.