અનિશ્ચિતતાના સંતુલકો

જિંદગી જ્યારે ચારેય તરફથી હચમચી જાય, ત્યારે માણસ પડી કેમ નથી જતો? કારણ કે તેણે ક્યાંક એક નાનો ખૂણો અકબંધ રાખ્યો હોય છે. 'અનસર્ટન્ટી બેલેન્સર્સ' એટલે કે અનિશ્ચિતતાના સંતુલકો એવા સ્થિર નિયમો, ટેવો કે સંબંધો છે, જે માણસ પોતાની મરજીથી જાળવી રાખે છે જેથી બહારના તોફાન સામે અંદરનું સંતુલન ન ખોરવાય. જો તમારી નોકરી, પૈસા કે ભવિષ્ય બધું જ જોખમમાં હોય, તો મગજને ટકી રહેવા માટે કશીક એવી વસ્તુ જોઈએ જે સો ટકા નિશ્ચિત હોય. સવારે પીવાતી એ જ ચા, સાંજે એ જ માણસ સાથે દસ મિનિટની વાત કે રોજ રાત્રે વાંચવાના પાંચ પાનાં.

આ વિચાર નેથન ફૂર અને સુઝેના હાર્મન ફૂરના પુસ્તક 'ધ અપસાઇડ ઓફ અનસર્ટેન્ટી' (૨૦૨૨)માંથી આવ્યો છે. એમણે જોયું કે જે લોકો જીવનમાં મોટા ફેરફારો કે જોખમો વચ્ચે પણ માનસિક રીતે ભાંગી પડતા નથી, તેઓ અજાણતા જ પોતાના જીવનમાં નિશ્ચિતતાના નાના ટાપુઓ બનાવી લે છે. તમે આખી દુનિયા બદલી શકતા નથી, પણ તમારા દિવસના બે કલાકને લોખંડી નિયમથી બાંધી શકો છો. આ કોઈ પલાયનવાદ નથી, મગજને પાગલ થવાથી બચાવવાની કુદરતી ટેકનિક છે.

આપણને લાગે છે કે મોટો ખતરો લેવા માટે સંપૂર્ણપણે મુક્ત થવું પડે. હકીકતમાં ઊલટું છે. જેટલું મોટું અજાણ્યું મેદાન, તેટલી જ મજબૂત પાછલી દિવાલ જોઈએ. જો બહાર બધું જ ધૂંધળું હોય અને ઘરમાં પણ અંધાધૂંધી હોય, તો માણસ તૂટી જાય છે. વ્યવસાયિક જોખમ ખેડવા માટે અંગત જીવનમાં જડ જેવી સ્થિરતા જરૂરી બને છે.

કોઈ સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલના ઇમરજન્સી વોર્ડના ડૉક્ટરને જુઓ. રોજ રાત્રે અકસ્માતો, રક્તપાત, મરણચીસો અને અનિશ્ચિતતા. કોણ બચશે અને કોણ મરી જશે તેની કોઈ ગેરંટી નહીં. આવા ડૉક્ટર જો પોતાના મગજ પર કાબૂ રાખવા માંગતા હોય, તો તેમને એક બેલેન્સર જોઈએ. એક જાણીતા સર્જન રોજ સવારે ગમે તે થાય, બરાબર છ વાગ્યે પોતાના જૂના સ્કૂટર પર એક જ લારીએ જઈને કટિંગ ચા પીવે છે. એ દસ મિનિટમાં કોઈ દર્દી નહીં, કોઈ સર્જરી નહીં. એ દસ મિનિટની નિશ્ચિતતા તેમને બાકીના બાર કલાકના અંધાધૂંધ મોત સામે લડવાની તાકાત આપે છે.

તોફાન વચ્ચે જહાજને દિશા આપવા સુકાન જોઈએ, પણ તેને ડૂબતું બચાવવા માટે તળિયે નાખેલું લંગર જ કામ આવે છે.