અનિશ્ચિત ઇનામની લત

માણસને ખાતરીપૂર્વક મળતું વળતર બોરિંગ લાગે છે. જો તમે કોઈને કહો કે આ ફાઈલ પતાવવાના રોકડા સો રૂપિયા મળશે, તો એ ધીમેથી કામ કરશે. પણ જો કહો કે કામ પતે પછી સિક્કો ઉછાળીશું, કદાચ પચાસ મળશે કે કદાચ બેસો, તો એનો ઉત્સાહ અચાનક બમણો થઈ જશે. ગણતરીની દ્રષ્ટિએ આ મૂર્ખામી છે, પણ માનવ મગજ ગણિતથી નહીં, ડોપામાઈનથી ચાલે છે. જ્યારે ઇનામનું મૂલ્ય અનિશ્ચિત હોય, ત્યારે પરિણામ જાણવાની ઉત્સુકતા પોતે જ એક મોટો નશો બની જાય છે.

બિહેવિયરલ સાયન્સમાં આ ઘટનાને લક્સી શૅન, ક્રિસ્ટોફર સી અને આયલેટ ફિશબેકે ૨૦૧૪ના સંશોધનમાં ઉજાગર કરી હતી. એમણે જોયું કે જ્યાં મળવાપાત્ર રકમ નક્કી નથી હોતી, ત્યાં લોકો વધુ ઊર્જા અને સમય ખર્ચે છે. નિશ્ચિત મળતી વસ્તુ મગજ માટે સમાપ્ત થઈ ગયેલી રમત જેવી છે. અનિશ્ચિતતા એક કોયડો છે. મગજ આખો વખત એ ગણતરીમાં વ્યસ્ત રહે છે કે કદાચ મોટો જેકપોટ લાગી જાય તો? આ જ મૂળભૂત નબળાઈ પર આખું જુગાર અને આજની ડિજિટલ સ્ક્રૅચ-કાર્ડ એપનું અર્થતંત્ર ઊભું છે.

આનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે માણસ વાસ્તવિક નફા-નુકસાનનું ભાન ગુમાવી બેસે છે. સુરક્ષિત રસ્તો કંટાળાજનક લાગે છે અને જોખમી રસ્તો રોમાંચક. પરિણામે લોકો ઓછી મહેનતે ખાતરીપૂર્વક મળતા પરિણામને બદલે, અધ્ધરતાલ રહેલા મોટા વાયદાઓ પાછળ દોડતા થઈ જાય છે. શોષણ કરનારા મેનેજરો કે નેતાઓ આનો પૂરો લાભ ઉઠાવે છે. તેઓ ક્યારેય ચોક્કસ પગાર કે તારીખ આપતા નથી, માત્ર સંભાવનાઓ વેચે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ કે બાબુશાહીની સંસ્કૃતિ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. તાલુકા પંચાયત કે મામલતદાર ઓફિસમાં વર્ષોથી અટકેલું કામ લઈને ફરતા શૈલેષભાઈને જુઓ. કોઈ સીધો રસ્તો બતાવી દે કે સરકારી ફી ભરીને દસ દિવસ રાહ જુઓ, તો એમને ચેન નહીં પડે. પણ વચેટીયો આવીને કાનમાં કહે કે સાહેબ આજે સારા મૂડમાં છે, કદાચ આજે જ સહી થઈ જાય અથવા કદાચ મોટો ધડાકો થાય. શૈલેષભાઈ રોજ ધક્કા ખાશે. શું થશે એની અનિશ્ચિતતા એમને થાકવા દેતી નથી, ઊલટાનું દોડતા રાખે છે.

ખાતરી શાંતિ આપે છે, પણ માણસને જગાડી રાખવા માટે હંમેશાં એક અણધારી લોટરીની જરૂર પડે છે.