વર્તણૂક બદલાવનું તબક્કાવાર મોડેલ

કોઈ માણસ રાતોરાત બદલાતો નથી. પરિવર્તન સ્વીચ નથી કે દબાવી અને બત્તી થઈ ગઈ. માણસનું મગજ ટેવો બદલતી વખતે એક ચોક્કસ ક્રમમાંથી પસાર થાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ટ્રાન્સથિયોરેટિકલ મોડેલ કહે છે. ૧૯૭૦ના દાયકાના અંતમાં જેમ્સ પ્રોચાસ્કા અને કાર્લો ડિક્લેમેન્ટે નામના સંશોધકોએ ધૂમ્રપાન છોડનારા લોકો પરથી આ માળખું ઘડ્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે બદલાવ કોઈ એક ઘટના નથી, એક લાંબી અને ક્રમબદ્ધ યાત્રા છે.

આ મોડેલ પાંચ મુખ્ય તબક્કા બતાવે છે. પહેલો તબક્કો: સમસ્યા દેખાતી જ નથી. માણસ નકારમાં જીવે છે. બીજો તબક્કો: સમસ્યા સમજાય છે, પણ કશું કરવાનો વિચાર નથી આવતો. ત્રીજો તબક્કો: તૈયારી. માણસ મન બનાવે છે અને સાધન શોધે છે. ચોથો તબક્કો: એક્શન. તે ખરેખર જુદી રીતે વર્તવાનું શરૂ કરે છે. પાંચમો તબક્કો: સાતત્ય. નવી આદત જાળવી રાખવી અને જૂની ગંદી આદતમાં પાછા ન પટકાવું. મોટા ભાગના લોકો ત્રીજા તબક્કા વગર સીધા ચોથા પર કૂદે છે અને મોં ભોંય પટકે છે.

આ મોડેલ સમજવું કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણે સામેવાળાને સલાહ આપતી વખતે ભૂલ કરીએ છીએ. જે માણસ હજી સમસ્યા સ્વીકારવા તૈયાર નથી, તેને સીધું સમાધાન પકડાવીએ તો તે બળવો કરશે. બદલાવની સલાહ ત્યારે જ કામ કરે જ્યારે માણસ એ તબક્કે પહોંચ્યો હોય. બીમારી પારખ્યા વગર દવાનો ડોઝ વધારવાનો કોઈ અર્થ નથી.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં રોજ દરવાજે લટકીને મુસાફરી કરતા યુવાનને જુઓ. પહેલો તબક્કો એ છે કે એને લટકવામાં મજા આવે છે, જોખમ દેખાતું નથી. કોઈ ટકોરે તો કહેશે, 'મને કંઈ નહીં થાય.' બીજા તબક્કામાં કોઈ અકસ્માત જોઈને એ વિચારે છે કે આ ખતરનાક છે. ત્રીજા તબક્કામાં એ વહેલા ઊઠવાનું આયોજન કરે છે જેથી ભીડ ન મળે. ચોથા તબક્કામાં એ અંદર ઊભા રહેવાની ટેવ પાડે છે. પાંચમા તબક્કામાં આ એનો સ્વભાવ બની જાય છે. જો એ સીધો પહેલા તબક્કેથી નિયમ પાળવા જશે, તો બે દિવસમાં પાછો દરવાજે લટકતો દેખાશે.

જે માણસને તરસ લાગી જ નથી, તેને કૂવાનો રસ્તો બતાવવો એ સમયનો બગાડ છે.