ટ્રાન્ઝિશનલ ગેઇન્સ ટ્રેપ

સરકાર કોઈ એક વર્ગને ફાયદો કરાવવા માટે ખાસ નિયમ બનાવે છે. લાયસન્સ મર્યાદિત કરે છે કે સબસિડી આપે છે. શરૂઆતમાં જે લોકો ત્યાં હાજર હતા, તેઓ રાતોરાત માલામાલ થઈ જાય છે. પણ થોડા સમય પછી એ નફો સામાન્ય બની જાય છે. નવા આવનારાઓએ એ જ વ્યવસ્થામાં પ્રવેશવા માટે અસલ કિંમત ચૂકવવી પડે છે. અંતે જૂનો ફાયદો ગાયબ થઈ જાય છે અને સિસ્ટમ એવી ફસાઈ જાય છે કે નિયમ રદ કરો તો નવા લોકોને મોટો માર પડે. આ છે ટ્રાન્ઝિશનલ ગેઇન્સ ટ્રેપ.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી ગોર્ડન ટુલોકે ૧૯૭૫માં પોતાના એક જાણીતા સંશોધનપત્રમાં આપ્યો હતો. તેમણે ન્યૂ યોર્કની ટેક્સી મેડેલિયન એટલે કે લાયસન્સ પદ્ધતિનો દાખલો આપ્યો હતો. સરકાર લાયસન્સ મર્યાદિત રાખે એટલે જૂના ડ્રાઇવરોને જંગી કમાણી થાય. પછી એ લાયસન્સ લાખો ડોલરમાં વેચાય. હવે જે નવો ડ્રાઇવર દેવું કરીને એ મોંઘું લાયસન્સ ખરીદે, તે તો માંડ રોજીરોટી કમાય છે. જો સરકાર કાલ સવારે લાયસન્સ રાજ ખતમ કરે, તો પેલા નવા ડ્રાઇવરનું દેવું ડૂબી જાય.

આ ટ્રેપની ખરી ખુવારી ભારતના શિક્ષણ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં જોવા મળે છે. કોટા કે અમદાવાદના કોચિંગ ક્લાસીસ આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. દસ-પંદર વર્ષ પહેલાં જે જૂજ વિદ્યાર્થીઓ વધારાનું ટ્યુશન રાખતા, તેમને બોર્ડ કે જેઇઇમાં સ્પષ્ટ ધાર મળતી. એ શરૂઆતનો ફાયદો હતો. આજે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. હવે પાંચમા ધોરણથી મોંઘા કોચિંગમાં જવું અનિવાર્ય બની ગયું છે. લાખો રૂપિયા ફી ભર્યા પછી પણ વિદ્યાર્થીને કોઈ વિશેષ સરસાઈ મળતી નથી, માત્ર રેસમાં ટકી રહેવાય છે.

નિયમ સાદો છે: વિશેષાધિકાર ક્યારેય કાયમી નફો નથી આપતો, તે માત્ર પ્રવેશની કિંમત વધારી દે છે. જે વ્યવસ્થા એક પેઢી માટે વરદાન બને છે, તે જ વ્યવસ્થા પછીની પેઢી માટે માત્ર અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો અનિવાર્ય ખર્ચ બની જાય છે. સિસ્ટમ બદલવા જાવ તો જેણે ઊંચો ભાવ ચૂકવ્યો છે તે બળવો કરે છે. પરિણામે ખોટો નિયમ અમર થઈ જાય છે.

જે સોદો તમને શરૂઆતમાં રાજા બનાવે છે, એ જ સોદો તમારા વારસદારો પાસેથી ગુલામીનો કર વસૂલે છે.