ત્રણ પર્વતનો પ્રયોગ

તમે જે જુઓ છો, દુનિયા પણ બરાબર એ જ જુએ છે એવું માનવું એ બાલિશતા છે. આ માત્ર કોઈ કટાક્ષ નથી, મનોવિજ્ઞાનની સાબિત થયેલી હકીકત છે. સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક ઝ્યાં પિયાજે અને બાર્બેલ ઇનહેલ્ડરે ૧૯૫૬માં એક પ્રયોગ કર્યો હતો. ટેબલ પર ત્રણ જુદા જુદા કદના પ્લાસ્ટરના પર્વત મૂકવામાં આવ્યા. એક પર્વત પર બરફ હતો, બીજા પર ક્રોસ અને ત્રીજા પર નાનું ઘર. બાળકની સામે એક ઢીંગલી બેસાડવામાં આવી.

બાળકને પૂછવામાં આવ્યું કે ઢીંગલીને પર્વતો કેવા દેખાતા હશે? ચારથી સાત વર્ષનાં બાળકો હંમેશાં એ જ દૃશ્ય પસંદ કરતાં જે તેઓ પોતે બેઠા બેઠા જોઈ રહ્યાં હતાં. તેઓ માનસિક રીતે ઢીંગલીના ખૂણે જઈને વિચારી શકતાં નહોતાં. આને પિયાજેએ અહંકારી વિચારસરણી કહી. નાનપણમાં આ મગજનો અપરિપક્વ વિકાસ છે. પરંતુ પુખ્ત વયે પહોંચ્યા પછી પણ મોટા ભાગના માણસો આ માનસિક વ્યાધિમાંથી બહાર નીકળતા નથી.

આપણે માની લઈએ છીએ કે આપણો દૃષ્ટિકોણ જ એકમાત્ર વાસ્તવિકતા છે. સામેવાળાને પરિસ્થિતિ કેમ અલગ દેખાય છે, એ સમજવાની ક્ષમતા મોટા ઉદ્યોગપતિઓ કે રાજકારણીઓમાં પણ ઘણી વાર હોતી નથી. બીજાના પગરખામાં પગ મૂકવો એટલો સહેલો નથી. આપણે બધા પોતપોતાની ખુરશી પરથી જ સામેના પહાડોનું મૂલ્યાંકન કરતા રહીએ છીએ.

ભારતીય ક્રિકેટના ડ્રોઇંગ રૂમ પંડિતો આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ટીવી સ્ક્રીન સામે સોફા પર બેઠેલો દર્શક બૂમો પાડે છે કે બેટ્સમેને આટલો ખરાબ શોટ કેમ રમ્યો. તમે એસી રૂમમાં બેસીને ચાર જુદા જુદા કેમેરાના એન્ગલથી રિપ્લે જોઈ રહ્યા છો. પિચ પર ઊભેલા ખેલાડીની આંખ સામે ૧૪૫ કિલોમીટરની ઝડપે ધસી આવતો દડો, ગળા સુધી પહોંચતું દબાણ અને સૂર્યનો તાપ તમને દેખાતો નથી. તમે તમારી જગ્યાએથી તેની ભૂલ નક્કી કરી લો છો. બીજાનો ખૂણો જોવાની અસમર્થતા આપણને મૂર્ખ વિવેચક બનાવી દે છે.

પોતાની ખુરશી છોડ્યા વગર આખી દુનિયાને સલાહ આપવી એ જ્ઞાન નથી, બાલિશ અહંકાર છે.