વેક્ટર ચિંતન

આપણે મોટા ભાગે એક જ પાટા પર વિચારવા ટેવાયેલા છીએ. એક પગલું ભરો, પછી બીજું, પછી ત્રીજું. કમ્પ્યુટરની જૂની ભાષામાં આને લૂપ કહેવાય. એક પછી એક વિગત તપાસવાની ધીમી પદ્ધતિ. પરંતુ આધુનિક ડેટા સાયન્સ અને મશીન લર્નિંગમાં આખી રીત બદલાઈ ગઈ છે. ત્યાં સિંગલ આંકડાઓ નથી ચકાસાતા, આખો આયામ સાથે મપાય છે. એને વેક્ટર કહે છે. એક તીર, જેની પોતાની લંબાઈ પણ છે અને ચોક્કસ દિશા પણ છે. વેક્ટર ચિંતન એટલે કોઈ એક ઘટના કે માણસને માત્ર એક ગુણધર્મથી નહીં, પણ તમામ પરિમાણો સાથે એકસાથે સમગ્રતામાં મૂલવવો.

આ વિચાર કોઈ એક દાર્શનિકે કોફી પીતાં પીતાં નથી શોધ્યો. કમ્પ્યુટિંગ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ગર્ભગૃહમાંથી આ શબ્દ બહાર આવ્યો છે. જ્યારે મશીનોએ લાખો શબ્દો કે ચહેરાઓ ઓળખવાના થયા, ત્યારે એક-એક ખાનું તપાસવું અશક્ય હતું. એટલે એમણે બહુપરિમાણીય નકશા બનાવ્યા. માણસ પણ જ્યારે કોઈ નિર્ણય લેતી વખતે દરેક પાસાંને છૂટાછવાયા માપવાને બદલે તેમની સંયુક્ત ગતિ અને તાકાત એકસાથે જોઈ શકે, ત્યારે તે રેખીય વિચારસરણીમાંથી મુક્ત થાય છે.

આપણો સામાન્ય અભિગમ ઘણીવાર અધૂરો સાબિત થાય છે. આપણે એક જ નજરે બધું માપી લેવું છે: નફો કેટલો? પગાર કેટલો? જાતિ કઈ? પરંતુ જિંદગી એક સીધી લીટી નથી. વાસ્તવિકતા અનેક પરિમાણોનો સમૂહ છે. જો તમે માત્ર એક પરિમાણ પકડીને બેસી રહો, તો દિશા ચૂકી જશો. જ્યાં સુધી કોઈ નિર્ણયની સમગ્ર દિશા અને તેનું જોર સાથે નહીં મપાય, ત્યાં સુધી ગણતરી ખોટી જ પડશે.

આપણા સમાજમાં લગ્ન નક્કી કરવાની પરંપરાગત પદ્ધતિ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. વડીલો બાયોડેટા લઈને બેસે છે. એક પછી એક ખાના ટીક થાય: પોતાની જ નાત છે? હા. છોકરાનો પગાર સારો છે? હા. કુંડળી મળે છે? હા. આ લૂપ પદ્ધતિ છે. પણ આધુનિક દીકરી હવે વેક્ટરમાં વિચારે છે. તે માત્ર પગાર કે જ્ઞાતિ નથી જોતી. સ્વભાવ, બૌદ્ધિક મેળ, જીવનશૈલીની સ્વતંત્રતા અને ભવિષ્યની સાચી દિશા—આ બધાં પરિમાણોને એકસાથે માપે છે. બધાં ખાનાં બરાબર હોય પણ જો આંતરિક મૂલ્યોની દિશા સાવ ઊંધી હોય, તો સરવાળો શૂન્ય થઈ જાય છે.

જે માણસ જિંદગીને માત્ર ખાનાં પૂરવાની પ્રક્રિયા ગણે છે, એ છેવટે ખોટા મુકામે જ પહોંચે છે.