વચનોમાં વિચારવું

કોઈને હુકમ આપવો સહેલો છે, પણ પરિણામ મેળવવું અઘરું છે. પરંપરાગત વ્યવસ્થા આદેશો પર ચાલે છે. બોસ કહે છે કે આ કામ પૂરું થવું જ જોઈએ. સામેવાળો ગરદન હલાવે છે, પણ કામ થતું નથી. આ વિષમચક્રમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો છે: વચનોમાં વિચારવું. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની માર્ક બર્જેસે સિસ્ટમ્સ માટે ‘પ્રોમિસ થિયરી’ આપી હતી, જે હવે નેતૃત્વ અને કાર્યપદ્ધતિનું મોટું મોડેલ બની ગઈ છે. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે તમે બીજા પર નિયંત્રણ નથી લાદી શકતા; માત્ર પોતાની જવાબદારીનું વચન આપી શકો છો.

આદેશ બહારથી આવે છે, જ્યારે વચન અંદરથી જન્મે છે. આદેશમાં દબાણ હોય છે, પરિણામે સામેવાળો છટકબારીઓ શોધે છે. જ્યારે તમે સામેની વ્યક્તિ પાસેથી હુકમપાલન નહીં પણ સ્પષ્ટ વચન માંગો છો, ત્યારે સત્તાનું સમીકરણ બદલાઈ જાય છે. વચન બેતરફી કરાર છે. તેમાં ત્રણ બાબતો ચોખ્ખી હોવી જોઈએ: હું શું કરીશ, ક્યારે પૂરું કરીશ અને જો નહિ થાય તો શું પરિણામ આવશે. આ કોઈ ભાવુક કે નૈતિક પ્રતિજ્ઞા નથી, વ્યવહારુ વ્યવસ્થાનું ગણિત છે.

આ મોડેલ એટલા માટે મહત્ત્વનું છે કારણ કે તે અનિશ્ચિતતા અને ખોટા અહમને ઓગાળી નાખે છે. મોટાભાગની સંસ્થાઓ ધારણાઓ પર તૂટે છે. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે સામેવાળો કામ પૂરું કરી જ દેશે. વચનબદ્ધ વિચારસરણી ધારણાઓની જગ્યાએ પૃચ્છા લાવે છે. સામેવાળાને ના પાડવાનો અધિકાર મળે છે. જો માણસ સ્વેચ્છાએ વચન આપે, તો એ તેની માલિકી પણ લે છે.

આપણા પ્રવાસ આયોજનોમાં આ ખામી દર વખતે છતી થાય છે. ચારધામ યાત્રા કે ગોવા પ્રવાસનું બુકિંગ કરાવતા એજન્ટ પ્રવીણભાઈ ગ્રાહકને કહેશે કે બધી વ્યવસ્થા ‘ટોપ ક્લાસ’ થઈ જશે. આ હવામાં ફેંકેલો દિલાસો છે, વચન નથી. હોટેલ પહોંચ્યા પછી ગરમ પાણી ન મળે ત્યારે એ કહેશે કે પહાડોમાં આવું જ હોય. જો એણે સાચી રીતે વચન આપ્યું હોત તો એમ કહેત કે હું ૨૪ કલાક ગરમ પાણીની ગેરંટી આપું છું, અને નહિ મળે તો આટલા રૂપિયા પાછા આપીશ. જ્યાં સુધી આવા માપી શકાય તેવા વાયદા ન હોય, ત્યાં સુધી બધું માત્ર ગોળગોળ આશ્વાસન છે.

આદેશ ગુલામ બનાવે છે, વચન ભાગીદાર બનાવે છે; વ્યાપાર માત્ર ભાગીદારો સાથે જ શક્ય બને છે.